bilgiz.org

Türkiye’de B2B e-Ticaret’i Uygulaması: Politika Oluşturma Sürecine Katkı

  • Anahtar Kavramlar
  • Keywords
  • B2B e-Ticaret’i: Tanımı ve Dünyadaki Genel Durumu
  • Dünya Genelinde B2B e-Ticaret Gelirleri ve Bu Gelirlerin Bölgelere Göre Dağılımı
  • Grafik 1: Ülke Gruplarının e-Ticaret Hacimleri (2006) 7
  • B2B e-Ticaret’i ve GOÜ’ler
  • B2B e-Ticaret’i ve Türkiye: Politika Oluşturma Sürecine Katkı
  • Ş B2B e-Ticaret Siteleri ekil 1. Türkiye’de B2B e-Ticaret’in Bileşenleri
  • Yaralanılan Internet Siteleri



  • Tarih28.12.2017
    Büyüklüğü90.06 Kb.

    Indir 90.06 Kb.

    Türkiye’de B2B e-Ticaret’i Uygulaması: Politika Oluşturma Sürecine Katkı

    Zafer KIYAN*

    *Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi, Bilişim Anabilim Dalı, Ankara, zkiyan@media.ankara.edu.tr

    Özet: Bilgi ve İletişim teknolojileri temelli günümüz küresel ekonomilerinde ‘Internet temelli B2B e-Ticaret modeli’ firmalar açısından ticaret yapmanın yeni bir yöntemi olarak gösterilmektedir. Özellikle gelişmekte olan ülke firmaları açısından bu model dış ticareti artırmada etkin bir araç olarak sunulmaktadır. Bununla birlikte pratikte yaşanan deneyimler, B2B e-Ticaret’in bu ülke firmalarına yeni dış ticaret olanakları yaratmadığını göstermektedir.

    Gelişmekte olan bir ülke olarak Türkiye de benzer bir sorunla karşı karşıyadır. Dolayısıyla temel problem, bu sorunun nasıl aşılacağıdır.

    Bu çalışmada B2B e-Ticaret’ine yönelik Türkiye bağlamında ortaya konan değerlendirmeler konuyla ilgili yapılmış iki alan araştırmasından elde edilen verilere ve gözlemlere dayanmaktadır. Bu çalışmanın temel hedefi, söz konusu alan araştırmalarından elde edilen veriler ışığında Türkiye’de B2B e-Ticaret’in ticaret yapma potansiyelini artırmaya dönük politika oluşturma sürecine katkı sağlamaktır. Bu amaçla B2B e-Ticaret’i açısından önem taşıyan dinamikler –devlet, KOBİ’ler ve B2B e-Ticaret siteleri– incelenerek bunlar arasındaki etkileşime vurgu yapan bir çalışma ortaya konmaktadır.

    Anahtar Kavramlar: B2B e-Ticaret, Gelişmekte Olan Ülkeler, Türkiye, Devlet, KOBİ’ler, B2B e-Ticaret siteleri, Politika.

    B2B e-Commerce Practice In Turkey: A Contribution to the Process of Building Up a Policymaking

    Abstract: In current global economies, which are based on information and communication technologies, the Internet based B2B e-Trade model is presented as a new method for business affairs and trade, especially from the stand point of enterprises. Particularly for developing country enterprises, the model is presented as an effective instrument in increasing the foreign trade. However, experienced practices convey the fact that the Internet based B2B e-Trade does not offer equal opportunities to all sides.

    As a developing country, Turkey also faces similar difficulties. Therefore, the main issue is how to solve this dilemma.

    In this study the evaluations that are put forth for consideration relating to B2B e-Commerce in the context of Turkey consist of datas and observations, which have been attained from two field researches on the subject. The main purpose of this study is to make a contribution to building up a policymaking about B2B e-Commerce in Turkey. Accordingly, a study observing and stressing on the interaction of some important dynamics of B2B e-Commerce, such as the State, SMEs (small and medium businesses) and B2B e-Commerce Web Sites, is will be conducted.

    Keywords: B2B e-Commerce, Developing Countries, Turkey, State, SMEs, B2B e-Commerce Sites, Policy.


    Giriş

    Küreselleşme sürecinin egemen olduğu günümüz ekonomilerinde Internet’in 1980’lerin sonundan itibaren sivil alanın yararlanacağı şekilde yeniden yapılandırılması ve telekomünikasyon alt yapılarının bir dizi düzenlemeler sonucu serbestleşmesinin önünün açılması gibi birtakım önemli gelişmeler sonunda, enformasyon ağları (şebekeleri) üzerinden işlerlik kazanan e-iş modellerinin gelişmeye başladığı göze çarpmaktadır.1

    Farklı e-iş modelleri genel olarak e-Ticaret başlığı altında toplanmaktadır.2 Bununla birlikte bu çalışmanın da konusunu oluşturan ‘Internet temelli (B2B) e-Ticaret modeli’ yaygın kullanımıyla öne çıkmaktadır. Söz konusu model yaygın kullanımıyla ‘B2B e-Ticaret’ olarak bilinmekte ve işlerliğini ‘e-pazaryerleri’ dediğimiz firmalar arası ticaretin gerçekleşebildiği on-line/çevrimiçi ağ ortamları üzerinden sağlamaktadır.

    B2B e-Ticaret modelinin yaygınlık kazanması, literatürde3 genişçe bir şekilde karşılığını bulmuş, model egemen söylem üzerinden firmalar arası iş-ticaret yapmanın tek ve en etkili aracı olarak gösterilmeye başlanmıştır.

    Bu çalışmada, üzerinde durulacak temel konu B2B e-Ticaret modelinin Türkiye’nin de içinde bulunduğu gelişmekte olan ülkelere (GOÜ) ve bu ülkelerdeki firmalara da küresel pazarlarda ticaret yapmayı olanaklı kılarak yüksek ve sürdürülebilir bir gelişme-kalkınma ritmini yakalayabilmeyi sağlayacak araç olarak gösterilmesidir.

    Ne ki son yıllarda B2B e-Ticaret’e yönelik yapılan geniş saha araştırmaları ve bu araştırmalardan elde edilen somut ampirik veriler model etrafında örülen ışıltılı haleye daha ihtiyatlı yaklaşılması gerekliliğini göstermektedir. Özellikle GOÜ firmaları bağlamında yapılan alan araştırmaları, B2B modelinin tek ve en etkili araç olması bir tarafa, yeni dış ticaret olanakları yaratma noktasında bile son derece sınırlı olduğunu, dolayısıyla yüksek ve sürdürülebilir bir gelişmenin aracı ol(a)madığını ortaya koymaktadır.

    Bu çalışmada, B2B e-Ticaret’e yönelik farklı sektörler bağlamında yapılan saha araştırmalarının ortaya koyduğu sonuçlar temel alınarak B2B e-Ticaret uygulamasının genelde GOÜ’ler özelde ise Türkiye açısından pratikteki sonuçları tartışılacak ve egemen söyleme karşı alternatif bir söylem geliştirilmeye çalışılacaktır. Öte yandan, B2B e-Ticaret’in firmalar açısından ticaret yapma potansiyelinin olabileceği düşüncesinden hareketle, modelin Türkiye’de kullanılabilirliğini artırmaya yönelik genel bir katkı yapılmaya çalışılacaktır.

    B2B e-Ticaret’i: Tanımı ve Dünyadaki Genel Durumu

    Günümüzde e-pazaryeri aracılı e-Ticaret şeklindeki ağ yapılanmaları, “Internet temelli B2B (firmadan firmaya) e-Ticaret” olarak tanımlanmaktadır. B2B e-Ticaret modeli, KOBİ adı verilen küçük ve orta boy işletmelere hizmet sunan ağ yapılanmasıdır. Modelinin en belirgin özelliği, e-pazaryeri aracılığıyla çok noktadan çok noktaya, alıcı ile satıcı firmaları ticari bir topluluk olarak çevrimiçi/on-line şeklinde bir araya getirebilmesidir.

    B2B e-Ticaret modelinin dünyadaki genel durumuna ilişkin bilgiler daha çok uluslararası kuruluşların hazırladıkları raporlarlarda yer almaktadır. Model kullanıma sokulduktan itibaren, bu kuruluşların raporlarında da ayrıntılarıyla ele alınmaya başlanmıştır.4

    Örneğin UNCTAD5’ın (2000:9) adlı raporunda B2B’nin diğer e-iş modellerine göre (B2C, C2B, C2C, vb.) gelecekte öne çıkan e-iş modeli olacağı tahmininde bulunulmaktadır. UNCTAD’ın hazırlamış olduğu son yıllara ait raporlara bakıldığında bu tahminin gerçekleştiği görülmektedir.

    2006 tarihli Information Economy Report (2006:14-15) adlı bilgi ekonomisi raporunda dünya ölçeğinde B2B e-Ticaret’inden elde edilen ticaret hacminin diğer ticaret modelleriyle karşılaştırılamayacak kadar fazla olduğu belirtilmektedir. Raporda verilen ABD ve Avrupa örneği, bu ticaretin büyüklüğünü kanıtlar niteliktedir. Buna göre, 2004 yılında ABD’de internet aracılığıyla yapılan tüm ticaretin % 93’ü B2B üzerinden gerçekleşirken, Avrupa’da da aynı yıl, işletmelerin hemen hemen yarısının aralarındaki satın almaların B2B yoluyla yapıldığı ve bu ticaretin hızla büyüdüğü kaydedilmektedir.

    B2B e-Ticaret üzerine bu genel girişten sonra, modelin taraflara (ülke-bölge firmaları) ticari karlılığı artırma noktasında sağladığı katkıya bakıldığında, gelişmiş ülkeler (GÜ) ve GOÜ’ler arasında merkez-çevre ayrımının bu model üzerinden devam etmekte olduğu görülmektedir.



    Dünya Genelinde B2B e-Ticaret Gelirleri ve Bu Gelirlerin Bölgelere Göre Dağılımı

    Günümüzde Türkiye’nin de içinde olduğu birçok GOÜ ve buradaki firmalar B2B aracılığıyla büyük gelirler elde etme beklentisi içinde olmalarına rağmen, ulusal enformasyon teknolojik alt yapılarını tamamlamış olan GÜ ve firmaları küresel ekonomide ticari hacimlerini her geçen gün daha da fazla artırmaktadırlar.



    Gartner Group tarafından yapılan ve sıklıkla alıntılanan bir araştırmada B2B e-Ticaret’in yıllara göre kademeli olarak arttığı ortaya konmaktadır. Yine Forrester Research tarafından yapılan bir araştırmada 2006 yılı hesaplamalarına göre dünya genelindeki e-Ticaret gelirlerinin 12 trilyon doları aştığı ortaya konmaktadır.6 Ancak bu ticari hacmin/değerin paylaşımı noktasında GÜ’lerin aldığı pay oldukça büyüktür.

    Grafik 1’de yüzde 95 oranını B2B e-Ticaret’in oluşturduğu e-Ticaret gelirlerinin bölgelere dağılımı gösterilmektedir. Kuzey Amerika, Avrupa (Batı ve Kuzey Avrupa) ve Uzakdoğu-Pasifik ülkeleri (Japonya, Çin, Singapur ve Avustralya-Yeni Zelanda) 2006 verilerine göre gelirlerin büyük bölümünü paylaşmaktadırlar. Buna karşın aynı grafikten GOÜ’lerin bekledikleri karşılığı alamadıkları anlaşılmaktadır.



    Grafik 1: Ülke Gruplarının e-Ticaret Hacimleri (2006)7

    Bu durum, B2B e-Ticaret’in, ticaret hacmi büyüklüğü açısından, teknolojiyi üretebilir ülkelerin toplandığı coğrafi bölgelerle büyük oranda paralellik göstermektedir. e-Ticaret gelirlerinin yüzde 95’lik bir bölümünün B2B e-Ticaret’i aracılığında gerçekleştiği düşünüldüğünde, B2B e-Ticaret sitelerinin (e-pazaryerlerinin), gelişmiş ülkelerin elde ettikleri bu paylarda büyük rol oynadıkları kendiliğinden açıklık kazanmaktadır. Nitekim dünya çapında bilinen önemli B2B e-Ticaret siteleri yeni iletişim teknolojileri alanında üstünlüğü elinde bulunduran ABD, Almanya, Fransa ve Kanada gibi ülkelerde toplanmaktadır. Çin’in de bu alanda etkin olduğu görülmektedir.8 Nitekim Çin kökenli alibaba.com, dünya genelinde kayıtlı firma sayısı en fazla, dolayısıyla da en çok bilinen B2B sitelerinin başında gelmektedir.

    B2B e-Ticaret’i ve GOÜ’ler

    B2B e-Ticaret modeli, gelirler açısından ülkeler arasında eşitsiz bir yapıya sahip olsa da, özellikle gelişme-kalkınma bağlamında GOÜ’lere ve buradaki firmalara özel avantajlar sağlayacağı türünden iyimser varsayımlarla öne çıkmaktadır. Bu anlamda, modelin özellikle ticari iş sürecinin tüm aşamalarındaki olumlu etkileri üzerine ortaya konan iyimser varsayımlar9, günümüzde GOÜ firmalarının çoğunu, B2B e-Ticaret’ini kullanarak küresel pazarlarda yüksek ve sürdürülebilir bir gelişme-kalkınma ritmini yakalayacağı noktasında motive etmektedir.

    Bununla birlikte, bu varsayımların GOÜ’ler açısından son derece sorunlu olduğunu ortaya koyan veriler elimizde bulunmaktadır. B2B e-Ticaret’in GOÜ’ler bağlamında kullanılabilirliğini ölçmeye yönelik yapılan üç ayrı çalışma ve bu çalışmaların saha araştırmalarından elde edilen somut ampirik veriler genel tabloyu çok net bir şekilde betimlemektedir.

    Birbirlerine paralel sonuçları ortaya koyan araştırmalardan ilki Sussex Üniversitesi Kalkınma Çalışmaları Enstitüsü bünyesinde Humphrey, J. vd. tarafından 2003 yılında Güney Afrika, Kenya ve Bengaldeş’i kapsayan “The Reality of e-Commerce with Developing Countries” adlı çalışmadır.10 Bu çalışmada toplamda 184 e-pazaryeri, 75 firma ve 37 konu uzmanı konumundaki ana bilgi sağlayıcısı (key-informants) ile yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir.

    İkinci araştırma, Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi bünyesinde Törenli, N. vd. tarafından 2008 yılında yapılan ve Türkiye üzerinde İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Denizli, Kayseri ve Kocaeli’ni illerini kapsayan “Firmadan Firmaya (B2B) Internet Temelli e-Ticaret: Türk Dış Ticareti için olanaklar/sınırlılıklar” adlı çalışmadır.11 Hazır Giyim-Tekstil Sektörü hedef alınarak yapılan çalışmada, toplamda 11 e-pazaryeri, 62 Hazır Giyim-Tekstil Sektörü firma ve 12 ana bilgi sağlayıcı ile yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir

    Üçüncü araştırma Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü bünyesinde Kıyan, Z. tarafından 2009 yılında yapılan ve Türkiye üzerinde Ankara ve İzmir illerini kapsayan “Küresel Ekonomi Bağlamında Firmadan Firmaya e-Ticaret” adlı tez çalışmasıdır.12 Demir-Çelik Sektörü hedef alınarak yapılan çalışmada, toplamda 2 e-pazaryeri, 12 Demir-Çelik Sektörü firma ve 2 ana bilgi sağlayıcı ile yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir.13

    B2B e-Ticaret modeli kapsamında yapılan üç araştırmanın ortaya çıkardığı sonuçlar son derece çarpıcıdır. Her üç araştırmanın birbirine paralel sonuçlarını özetleyecek olursak:

    — B2B e-Ticaret’i GOÜ firmalarının beklentilerini karşılayacak yeni dış ticaret olanakları sağlamamaktadır.

    — B2B e-Ticaret modeli GÜ ve GOÜ firmaları arasında eşitsiz bir ticari ilişkiye neden olmaktadır.

    — B2B e-Ticaret modeli GOÜ firmalarına güvenilir bir ticaret ortamı sağlamaktan uzaktır.

    — B2B e-Ticaret modeli GÜ firmalarının GOÜ’lerde taşeron firma bulmalarını kolaylaştırmaktadır.14 15
    Tüm bu değerlendirmeler ışığında, şu söylenebilir ki, ülkeler arasındaki gelişmişlik düzeyi, teknoloji, kültür ve eğitim düzeyi gibi farklılıkların göz ardı edilerek B2B e-Ticaret modelinin GÜ ve GOÜ firmalarına aynı ortamda eşit koşullarda ticaret yapma olanağı sağlayacağı şeklindeki dozu bir hayli artırılmış iyimser değerlendirmeye mesafeli durmak yerinde olacaktır. Farklı dinamiklerin-koşulların sonucunda ortaya çıkan, dolayısıyla dışsal olduğu için daha en başından sorunlu olan modelle ülkelerin farklı toplumsal gerçeklerinin örtüşmemesi, bu ülkeler açısından yukarıda sıralandığı gibi ciddi sonuçlara yol açabilmektedir. GÜ ve GOÜ’ler arasında zaten daha en başından eşitsiz bir ilişki bulunuyorken, GÜ firmaları yararına işleyen bir B2B e-Ticaret modelinin bu eşitsiz ilişkiyi yeniden üreten bir araca dönüşmesi her zaman olasıdır.
    B2B e-Ticaret’i açısından madalyonun bir yüzü budur. Ancak, buraya kadar yapılan değerlendirmeler her ne kadar modelin GOÜ’ler açısından olumsuz sayılabilecek bir tablosunu ortaya koysa da, bu durum modelin bu ülkeler için ticaret yapmada etkin bir araç olabileceği gerçeğini değiştirmemektedir. Dolayısıyla B2B e-Ticaret’i açısından madalyonun diğer yüzü budur.
    Dolayısıyla burada dikkati çekmek istediğimiz temel nokta, GOÜ’lerin B2B e-Ticaret modelinin taşıdığı ticari potansiyeli faydaya dönüştürme yeteneklerini artırmaları için stratejik hedefler belirlemeleri, kendi ülke gerçekleriyle uyumlu özgün modeller yaratarak tam ve bütünleşik bir politika çerçevesinde bu modeli uygulamaya sokmalarıdır. Bu yönlü bir politikanın oluşturulmasının amacı kuşkusuz modeli GÜ ve GOÜ’ler arasında bütünüyle eşitlikçi bir yapıya oturtmak değildir. Bunun olanaklılığı ülkeler arasında yatan yapısal farklılıklar nedeniyle (kapitalist olan olmayan, teknolojiyi üreten üretmeyen vb.) uzun bir sürecin sonunda ortaya çıkabilecek bir durumdur. O halde, modelin taşıdığı ticaret yapma potansiyelinden olabilecek en yüksek faydayı elde etmek öncelikli hedef olarak belirlenmelidir.
    B2B e-Ticaret’i ve Türkiye: Politika Oluşturma Sürecine Katkı

    İki saha araştırmasında fiili olarak bulunup, toplamda 74 firma, 12 e-Pazaryeri yöneticisi ve 14 ana bilgi sağlayıcısı ile yaptığımız derinlemesine görüşmelerden edinilen veriler ışığında Türkiye açısından genel görünümü şu şekilde betimleyebiliriz.

    Türkiye açısından bakıldığında B2B e-Ticaret modelini etkinleştirme amacıyla oluşturulabilecek stratejik hedefin üç önemli ayağı bulunmaktadır. Bunlar sırasıyla “devlet”, “KOBİ”ler ve “B2B e-Ticaret Siteleri”dir. Bu üç faktör bağlamında oluşturulacak stratejik hedef, aynı zamanda politika oluşturma sürecinin de temelini oluşturmaktadır.

    Öncelikle yukarıda belirtilen başlıkların neleri kapsadığını (kurum ve kuruluşlar anlamında) sıralayacak olursak;



    * Devlet: Dış Ticaret Müsteşarlığı (DTM), Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB), İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi (İGEME).

    * KOBİ’ler: Küçük ve Orta büyüklükteki İşletmeler

    * B2B e-Ticaret Siteleri: Kamu ve özel kesim tarafından kurulup işletilen B2B e-Ticaret Siteleri gibi yapılanmaların öne çıktığını görmekteyiz.
    Türkiye’de e-Ticaret’le ilişkili yukarıda sıralanan yapılanmaların genel durumuna bakıldığında, her birinin farklı sorunlarla karşı karşıya olduğu dikkati çekmektedir.
    Öncelikli olarak devlet alanındaki çalışmalara bakıldığında Türkiye’de B2B e-Ticaret’e yönelik ulusal bir strateji belirlenmesi amacıyla koordinasyon görevinin Dış Ticaret Müsteşarlığı’na (DTM) verildiğini görmekteyiz. Bu anlamda DTM’nin başkanlığında ilgili kuruluşların katılımıyla Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu (ETKK) oluşturulmuştur. ETKK kararı uyarınca, hukuk, teknik ve finans çalışma grupları eylem planı hazırlık çalışmaları yapmaktadırlar. Ancak söz konusu çalışmalar son derece sınırlı kalmaktadır. Konuyla ilgili kuramsal çalışmaların azlığı yanında, B2B e-Ticaret gelirlerine yönelik basit sayılabilecek bir veri tabanının bile oluşturulmadığını görmekteyiz.16 DTM bünyesinde www.e-ticaret.gov.tr adıyla kurulmuş web sitesi incelendiğinde yapılan çalışmaların sınırlı kaldığı daha net ortaya çıkmaktadır.17
    KOSGEB ve İGEME bünyesinde yapılan çalışmalar da sınırlılığını korumaktadır. Örneğin KOSGEB bünyesinde kurulmuş www.kobinet.org.tr sitesi işletmelerin B2B e-Ticaret’i ihtiyacını karşılamaktan çok, firmaları bir araya getiren genel bir veri tabanı işlevi görmektedir. Yine İGEME bünyesinde oluşturulmuş “e-Ticaret sitelerine üyelik giderleri desteği”18, firmaların birçoğu tarafından bilinmediği için istenilen fayda sağlanamamaktadır.19
    İkinci olarak KOBİ’lerin genel durumunu incelediğimizde, bu işletmelerin Türkiye’deki tüm işletmelerin % 99.9’unu oluşturduğunu görmekteyiz. Aynı zamanda bu işletmeler istihdamın % 81.48’ini oluşturmaktadırlar.20 B2B e-Ticaret’i açısından düşünüldüğünde KOBİ’lerin yeni iletişim teknolojilerine sahiplik oranlarında herhangi bir sorunun olmadığı görülmektedir. TÜİK’in verilerine göre, girişimlerde bilgisayar kullanım ve İnternet erişimine sahiplik oranları 2008 yılı Ocak ayında sırasıyla yüzde 90.6 ve yüzde 89.2’ye yükselmiştir. İnternet erişimine sahip girişimlerin web sayfasına sahiplik oranları ise 2008 yılı Ocak ayında yüzde 62.4 olarak gerçekleşmiştir.21 Ancak sorun, Mansell ve Wehn’nin de (1998:192) belirttiği üzere ülkelerin enformasyon ve iletişim teknolojilerinin getirilerinden etkili şekilde yararlanabilmesi için buna uygun enformasyon alt yapısına sahip olmasının yanı sıra, bu alt yapıdan yararlanılabilecek gerekli yönetme becerisine sahip olunup olunmadığı noktasında düğümlenmektedir. Bu çerçeveden incelendiğinde, Türkiye’de KOBİ’lerin B2B e-Ticaret’inden olabilecek maksimum faydayı sağlamasının yolu, yeni iletişim teknolojilerini etkin kullanmasından geçmektedir diyebiliriz.
    Ancak yaptığımız alan araştırmaları sırasında elde edilen iki örnek olay, KOBİ’lerin yeni iletişim teknolojilerini ne amaçla kullandığının yanı sıra, genel anlamda B2B e-Ticaret’e bakış açılarını göstermesi açısından önem taşımaktadır.
    Araştırma kapsamındaki firmalarla görüşmeler sırasında B2B e-Ticaret’i ya da elektronik ticaret yapıyor musunuz? sorusu sorulmuş, firmalardan birisi sorumuza, Evet, oğlum için Internet’ten bir oyun CD’si sipariş ettim şeklinde cevap vermiş, diğer bir firma ise aynı soruya Hayır, biz elektronik ürünler satmıyoruz şeklinde cevap vermiştir. Birinci firma B2B e-Ticaret yapmayı firma ve müşteri arasında yapılan alış-verişleri kapsayan B2C ile (amazon.com gibi) aynı kategoride değerlendirmektedir. Ancak daha da önemlisi, firma yetkilisi, kişisel düzeyde yapılan elektronik ticaret’i firma bazında yapılmış B2B e-Ticaret olarak değerlendirmektedir. İkinci firma ise, e-Ticaret’i, bazen elektronik ticaret şeklinde de isimlendirildiği için bunu sanki elektronik eşya alıp-satan firmalar anlamına geldiğini düşünerek elektronik ürünler satmadıklarını belirtmiştir.22 Bu anlamda firmaların e-Ticaret konusundaki bilgi ve yeteneklerinin de modelin işlerliğinin/işlevselliğinin sağlanması açısından önem taşıdığını burada belirtmemiz gerekir.
    Üçüncü olarak Türkiye’de faaliyet gösteren B2B e-Ticaret sitelerinin genel durumuna baktığımızda da son derece sorunlu bir yapıyla karşılaşılmaktadır. Internet üzerinde araştırmanın yapıldığı dönemde (2007-2008) Internet üzerinde aktif durumda olan yerli B2B e-Ticaret sayısının 40 dolaylarında olduğu saptanmıştır.23
    Ancak bu nicel çokluğun yanında, birçok sitede modelin içermesi gereken en önemli işlevler olan sigorta hizmeti, bankacılık işlemleri (ödeme-tahsilât gibi), lojistik destek, ürün-firma hakkında bilgilendirme, pazarlık, ticari faaliyetin güvenilirliğinin sağlanması gibi uygulamaları kapsamadıkları, bunun yerine birer firma rehberi şeklinde yapılanarak B2B e-Ticaret sitesiymiş gibi faaliyet gösterdikleri belirlenmiştir.24
    Kapalı model yerine genelde açık model25 şeklinde yapılanan sitelerin birçoğunda kayıt yaptıran firmaların denetlenmemesi26 güncellenmeyen firma bilgilerinin bulunması, alım satım-taleplerinin yenilenmemesi, ticari yazışmaları gerçekleştirecek yabancı dil bilen personelin olmaması vb. kurulu siteler açısından göze çarpan önemli eksikliklerdir. Birçok B2B e-Ticaret sitesinin oldukça sık aralıklarla kapanıyor olması diğer önemli bir sorun olarak gösterilebilir.
    Sonuç Yerine

    Yukarıda ortaya konan değerlendirmeler ışığında, Türkiye’de B2B e-Ticaret’i açısından önem taşıyan üç alanın da problemli bir yapı sergilediği söylenebilir. Dolayısıyla, B2B e-Ticaret’inin taşıdığı ticaret yapma potansiyelinin Türkiye’de neden faydaya dönüştürülemediği sorusunu kısmen cevaplamış bulunuyoruz. Bu durumda, bu çalışmanın amacı olan temel önermeye gelmiş bulunmaktayız.

    Öncelikle şunu belirtmeliyiz ki, Türkiye’de B2B e-Ticaret temelinde henüz “tek ve bütünleşik bir politika” süreci hayata geçirilememiştir. Dolayısıyla, böylesi bir politikanın hayata geçirilmesi sürecinde, yukarıda da belirtildiği üzere üç önemli sacayağı öne çıkmaktadır. Şekil 1’de görüleceği üzere bunlar sırasıyla devlet, KOBİ’ler ve B2B e-Ticaret siteleri bileşenleridir. B2B e-Ticaret modelinin bu yönlü bir üçlü sacayağının olması, modelin etkililiğinin artırılmasının her bir yapının diğeriyle etkileşim halinde olması gerekliliğine işaret etmektedir.

    Ş
    B2B e-Ticaret Siteleri
    ekil 1. Türkiye’de B2B e-Ticaret’in Bileşenleri

    Devlet faktörü, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler açısından, öncü olması anlamında diğerlerine oranla öne çıkmaktadır. Çin’de devlet desteğinde faaliyetini sürdüren alibaba.com örneği, elde ettiği başarıyla bu durumun en somut örneğidir. Bu nedenle şekilde 1’de de görüldüğü üzere etkileşimin çatı kısmını devlet oluşturmaktadır.

    Türkiye’de hem KOBİ’lerin hem de B2B e-Ticaret sitelerinin devlet desteğinde olmaları bu anlamda önem arz etmektedir. KOBİ’ler açısından düşünüldüğünde, bu destek yeni iletişim teknolojileri giderlerinin karşılanmasının yanı sıra27, ağırlıklı olarak firma yönetici ve çalışanlarına B2B e-Ticaret modelini kullanma ve modelin taşıdığı ticari potansiyeli faydaya dönüştürme noktasında bir bilincin oluşturulması gibi birden fazla faktörü kapsamaktadır. Firmaların özellikle yeni iletişim teknolojilerini kullanma ve yabancı dil konusunda eğitimli personel istihdam etmeleri önem taşımaktadır. Bu ve benzeri türde ihtiyaçların karşılanması KOSGEB ve İGEME gibi kuruluşların KOBİ’lere özel eğitim faaliyetleri yoluyla giderilebilir.

    B2B e-Ticaret siteleri açısından bakıldığında ise durum biraz daha farklılaşmaktadır. Türkiye’de henüz B2B e-Ticaret sitesi kurabilmenin genel bir çerçevesini belirleyen hukuki düzenlemenin olmaması bu alanda yaşanan en ciddi problemlerin başında gelmektedir diyebiliriz. Özellikle yasal, hukuki ve kurumsal düzenlemelerdeki eksiklikler bir B2B e-Ticaret sitesinde olması gereken özellikleri kapsayan istikrarlı sitelerin kurulabilmesini engellemektedir. Herkesin B2B e-Ticaret sitesi kurabiliyor olması kurulan sitelerde niteliğin düşmesini de beraberinde getirmektedir.

    Bu sitelerin neredeyse tamamı açık model, yani her firmanın girip kayıt yaptırabileceği sitelerdir. Son derece dağınık bir görünüm sergileyen bu sitelerin kapalı model, yani belli sayıda firmanın kayıt yaptırabileceği siteler olması niteliğin yükseltilmesi açısından önem taşımaktadır. Yetersiz alt yapıyla kurulan açık sitelerin uzun ömürlü olmamaları, birçok sitenin oldukça sık aralıklarla kapanıp açılıyor olması, firmaların B2B sitelerine karşı güvenlerinin azalmasına neden olmaktadır.

    Bu anlamda B2B e-Ticaret sitesi kurma yolunda oluşturulacak yasal, hukuki ve kurumsal düzenlemeler bu türden sitelerin sigorta hizmeti, bankacılık işlemleri (ödeme-tahsilât gibi), lojistik destek, ürün-firma hakkında bilgilendirme, pazarlık, ticari faaliyetin güvenilirliğinin sağlanması gibi uygulamaları kapsamasında önemli bir rol oynayarak, KOBİ’lerin ihtiyaçlarına dönük kapalı sitelerin kurulmasında önayak olacaktır.

    Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) koordinasyonu ve İhracatçı Birliklerinin ortaklığıyla 2003 yılında kurulan ttn.com örneği bu anlamda ihtiyaçları karşılayabilecek bir modeldi. Kurulma aşamasında alt yapı itibariyle ihtiyaçlara cevap verebilen bu model yanlış politikalar sonucu, ki zaten bu da politika oluşturmanın gerekliliğini göstermektedir, özgün niteliğini sürekli olarak kaybetmeye başladı ve kapanmaktan kurtulamadı.

    Törenli vd’nin çalışmasında (2008:) bir B2B e-Ticaret modelinde nelerin olması gerektiğini betimleyen özgün bir örnek yer almaktadır. Modelin özgünlüğü, ticari sürecin başlangıç, bitiş ve bitiş sonrası sürecinde alıcı ve satıcı tarafların tüm ihtiyaçlarına cevap verebilmesinde yatmaktadır. Bu anlamda, bu model örnek alınarak ttn.com’un yeniden yapılandırılması politika oluşturma sürecine önemli bir katkı sağlayacaktır.

    Sonuç olarak Humphrey, J. vd’nin (2003) dikkati çektiği gibi B2B e-Ticaret uygulamasında başarının uygun alt yapı yanında tutarlı politikalara bağlıdır. Teknolojik, örgütsel ve çevresel koşulların yanı sıra para ve insan sermayesinin yetersizliği, düzenleyici ve güvenliğe dönük yapının eksiklikleri ile tüm bu olumsuz faktörlerden beslenen genel bir “güvensizlik” hali, Internet temelli e-Ticaret açısından da temel sorunları oluşturmaktadır. Bu anlamda devlet, KOBİ’ler ve B2B e-Ticaret siteleri arasında oluşturulacak etkileşime dayalı tam ve bütünleşik bir politika bu ve benzeri sorunların aşılmasında önemli bir dönemeç olabilecek ve Türkiye açısından B2B e-Ticaret gelirlerinin artırılmasında önemli bir adım olacaktır.



    Kaynakça

    Humphrey, J., Mansell, R.,; Schmitz, H., (2003). The Reality of e-Commerce with Developing Countries Report. March. http://www.gapresearch.org/production/Report.pdf. Erişim tarihi: 10.05.2007 veya http://www.lse.ac.uk/collections/media@lse/pdf/Report.pdf. Erişim tarihi: 15.12.2009.

    İnalöz, A. (2003). Telekomünikasyon Regülasyonlari Çerçevesinde Elektronik Ticaretin İncelenmesi, Telekomüniaksyon Kurumu, Uzmanlık Tezi: Ankara.

    Mansell, R. ve Wehn, U. (1998) Knowledge Socıetıes: InformationTechnology for Sustainable Development. Newyork: Oxford University Press.

    Törenli, N., Başaran, F., Kıyan, Z., (2008). Firmadan Firmaya (B2B) Internet Temelli e-Ticaret: Türk Dış Ticareti için olanaklar/sınırlılıklar. Ankara Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projesi.

    UNCTAD (2000). Building Confidence: Electronic Commerce and Development. United Nations Publication: New York and Geneva. http://www.unctad.org/ecommerce. Erişim tarihi: 06.02.2007.



    UNCTAD (2006). Information Economy Report. United Nations Publication: NewYork and Geneva. http://www.unctad.org/ecommerce. Erişim tarihi: 26.04.2007.

    Yaralanılan Internet Siteleri

    • http://www.e-ticaret.gov.tr

    • http://www.forrester.com

    • http://www.gartner.com

    • http://www.igeme.org.t

    • http://www.kobinet.org.tr

    • http://www.kosgeb.gov.tr/

    • http://www.tuik.gov.tr


    1 Telekomünikasyon regülasyonları, Internet düzenlemeleri ve B2B’nin de içinde bulunduğu e-Ticaret modellerinin gelişmesi arasındaki ilişkilerin genel bir tartışması için bknz: bknz: İnalöz, A. (2003).

    2 Ağlar üzerinden işlerlik kazanan ticaret modellerinden bazılarını burada sıralayacak olursak, bunlar, B2B (firmadan firmaya), B2C (firmadan müşteriye); C2B (müşteriden firmaya) ve C2C (müşteriden müşteriye) şeklinde özetlenebilir. Bu konuda daha ayrıntılı bir inceleme için bknz: Kıyan, (2009:45-48).

    3 Söz konusu literatürden farklı örneklere çalışmanın ilerleyen bölümlerinde yer verilmektedir.



    4 B2B’ye ilişkin uluslar arası kurum ve kuruluşların hazırladıkları raporlardan bazılarına şunlar örnek olarak gösterilebilir: Entering The 21 st. Century: Competition Policy in The World Of B2B Electronic Marketplaces. A Report By The Federal Commussion Staff. October., Phillips, C., Meeker, M., 2000; The B2B İnternet Report Collaborative Commerce. Morgan Stanley Dean Witter, Research Report. April, 2000. Building Confidence: Electronic Commerce and Development United Nations Publication: New York and Geneva, 2000., E-Commerce and Development Report. United Nations Publication: New York and Geneva, 2001; E-Commerce and Development Report. United Nations Publication: New York and Geneva, 2002; E-Commerce and Development Report. United Nations Publication: New York and Geneva, 2003; E-Commerce and Development Report. United Nations Publication: New York and Geneva, 2004.

    5 United Nations Conferens on Trade and Development/Building Confidence, Electronic Commerce and Development

    6 Her iki araştırma şirketinin yaptığı araştırmaların sonuçlarının ayrıntılı verileri için bknz: İnalöz, A. (2003).

    7 Kaynak: www.forrester.com

    8 Uluslararası B2B e-Ticaret Siteleri ve faaliyette oldukları ülkelerin dağılımına ilişkin ayrıntılı veriler için bknz: Kıyan, (2009:33-34)

    9 B2B e-Ticaret’inin firmalar açısından ticareti kolaylaştırıcı etkisi çerçevesinde ortaya konan iyimser varsayımlar arasında öne çıkanlar şunlardır: Ticari faaliyetlerin ağ ortamına taşınmasıyla mal ve hizmet pazarının yapısı değişecektir. Bu anlamda firmadan firmaya e-Ticaret modeli aracılığıyla;

    • KOBİ’ler geleneksel iş yapma yöntemlerine göre daha kolay ticari faaliyetlerde bulunabileceklerdir,

    • Alıcı-satıcı taraflar tam rekabete yakın bir ortamda bir araya gelerek, ticaret açısından kendi faydalarına en çoğa çıkartabileceklerdir,

    • Herhangi bir aracıya gerek kalmadan bilgiye ve ürüne ulaşma mümkün hale gelecektir,

    • Coğrafi uzaklığın neden sınırlandırıcı etkiler azalacaktır,

    • Ürünlerin satışa sunulacağı tüketici pazarları hakkında bilgi daha iyi sağlanabilecek, pazarlama kanalları daha etkin çalıştırılabilecektir,

    • Firmalar daha iyi ticari ilişkiler inşa edebilme olanağını elde edebileceklerdir,

    • Ticaretin ağlar üzerinden karşılıklı etkileşimin (alıcı ve satıcı arasında) verdiği olanakla hızlı ve güvenilir şekilde yapılabilecektir,

    • Geleneksel modelin aksine, ürün satışından teslimata kadar geçen süre aralığında alıcı ve satıcıya ek maliyet sağlayan birçok işlem elektronik yollarla yapılabilir olacaktır, dolayısıyla işlem maliyetlerinde azalma gerçekleşecektir,

    • Firmalar büyük bir fiziksel alt yapı yatırımına girmeden ticaret yapma olanağını elde edebileceklerdir,



    • İç pazarda rekabet üstünlüğü ve üretici-ihracatçı firmalarının küresel pazarlara erişimleriyle rekabet alanlarını genişletme olanakları artacaktır. (Varsayımlar dördüncü dipnotta belirtilen kurum ve kuruluşların hazırladıkları raporlardan derlenmiştir)

    10 Humphrey, J., Mansell, R.,; Schmitz, H., (2003). The Reality of e-Commerce with Developing Countries Report. March. http://www.gapresearch.org/production/Report.pdf . Erişim tarihi: 10.05.2007.

    11 Törenli, N., Başaran, F., Kıyan, Z., (2008). Firmadan Firmaya (B2B) Internet Temelli e-Ticaret: Türk Dış Ticareti için olanaklar/sınırlılıklar. Ankara Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projesi, Aralık.


    12 Kıyan, Z., (2009). Küresel Ekonomi Bağlamında Firmadan Firmaya e-Ticaret. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yayınlanmamış Tez.

    13 Tez çalışmasıyla birlikte Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi bünyesinde gerçekleştirilen çalışmanın saha araştırmalarında fiili olarak bulunduğumu belirtmek isterim. Dolayısıyla bu çalışmada ortaya konan değerlendirmelerin, her iki araştırmadan elde edilen gözlem ve verilere dayandığını burada bir kez daha belirtmemiz gerekir.

    14 Her üç araştırma sonucunda ortaya konan bu ve benzeri sonuçları tartışmak geniş bir çalışmanın konusunu oluşturduğundan, okuyucuya adı geçen kaynakları, özellikle araştırma kısımlarını, ayrıca incelemeyi önermek durumundayız. Adı geçen çalışmalardan birinci araştırmanın sonuç raporunun (1-56) sayfaları; ikinici araştırmanın sonuç raporunun (47-96) sayfaları; Tez çalışmasının (82-116) sayfaları incelenebilir.

    15 B2B e-Ticaret’in GOÜ’lerde taşeron firma bulmayı kolaylaştırması önemli sonuçları da beraberinde getirmektedir. Özellikle tekstil sektöründe yoğunlaşan bu süreç, emek yoğun ürünlerin GOÜ firmalarında üretilmesiyle ucuz emekten yararlanmayı olanaklı hale getirmekte, ayrıca üretim sonucu doğaya zararlı atıkların yükünün GOÜ’lere taşınması yolu açılmaktadır.

    16 “Firmadan Firmaya (B2B) Internet Temelli e-Ticaret: Türk Dış Ticareti için olanaklar/sınırlılıklar” adlı proje çalışmaları sırasında DTM de dâhil olmak üzere başvurulan bir çok kurum ve kuruluştan, ki bunların arasında TÜİK de yer almaktadır, Türkiye’de B2B e-Ticaret’inden elde edilen gelirlerin ortalaması hakkında bilgi alınamadığını burada belirtmemiz gerekir.

    17 E-ticaret.gov.tr adresinin bu çalışmanın yazıldığı sırada yeniden yapılandırıldığını belirtmemiz gerekir.

    18 Destek hakkında ayrıntılar için bknz: http://www.igeme.org.tr/devYar/siteler.cfm

    19 Örneğin yukarıda adı geçen her iki alan araştırmasında da çalışma kapsamında yer alan firma yöneticilerine İGEME bünyesinde oluşturulmuş “e-Ticaret sitelerine üyelik giderleri desteği”i hakkında bilgilerinin olup olmadığı sorusu yöneltilmiş ve çoğunlukla “hayır” cevabı alınmıştır.

    20 Kaynak: T.C. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı 2008-2012 KOSGEB Stratejik Planı (2008:35)

    21 Kaynak: http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=2068

    22 Baknz: Kıyan (2009:135)

    23 Bknz: Törenli vd. (2008:35)

    24 Bknz: Törenli vd. (2008:47-56), Kıyan, (2008:82-86)

    25 Açık ve kapalı model B2B e-Ticaret modelleri arasındaki farkların ayrıntılı bir tartışması için baknz: Kıyan, (2009: 56-60)

    26 Araştırmalar sırasında sahte firma isimleri kullanılarak sitelerin birçoğuna kayıt yaptırılarak firmalar üzerinde denetim kurulmadığı doğrulanmıştır.

    27 KOSGEB bünyesinde firmaların yeni iletişim teknoloji giderlerinin karşılanmasına yönelik çalışmaların başlatıldığını burada belirtmemiz gerekir. Bknz:http://www.kosgeb.gov.tr/Destekler/destek.aspx?dID=95








        Ana sayfa


    Türkiye’de B2B e-Ticaret’i Uygulaması: Politika Oluşturma Sürecine Katkı

    Indir 90.06 Kb.