bilgiz.org

Linux ve öZGÜr hayal güCÜ Koray Löker

  • ABSTRACT The presentation is about the free software model and its user relations with the examples of historical facts. Anahtar Kelimeler



  • Tarih01.10.2017
    Büyüklüğü28.84 Kb.
    TipiYazı

    Indir 28.84 Kb.

    LİNUX VE ÖZGÜR HAYAL GÜCÜ
    Koray Löker

    Bilkent Üniversitesi

    İletişim Tasarım Bölümü

    loker@bilkent.edu.tr


    ÖZET
    Özgür yazılım modelinin kullanıcı özgürlükleri ile ilişkisinin anlatıldığı sunum, bu alanda yaşanan gelişmelerin tarihsel ilişkileri ve örneklere dayanmaktadır.
    ABSTRACT
    The presentation is about the free software model and its user relations with the examples of historical facts.
    Anahtar Kelimeler: GNU, Linux, özgür yazılım, copyleft, wikipedia, vikipedi, açık kaynak, open source, free software
    1. Özgürce Domates Yiyebilmek...
    Yaşam tarzı denilen kavram, beraberinde ürünlerin kullanım biçimlerini ve amaçlarını programlamayı da getiriyor. Yıllar önce kız kardeşim bir arkadaşına yatılı misafir olarak gittikten sonra eve geldiğinde heyecanla kahvaltıda domates yediklerini anlattı. Aslında memleketin bir çok köşesinde kahvaltı sofralarının vazgeçilmez unsurlarından biri olan domatesi kahvaltıda hiç düşünmemiştim. Yaşım küçüktü, evin dışında hiç kahvaltı yapmamıştım. Bir kahvaltı sofrasının gerekleri konusunda hayal gücüm, anne ve babamın kahvaltıda yemeyi sevdikleri ürünlerle sınırlıydı. Diğer öğünlerde domatesin soframızda yeri olmasına rağmen, ondan kahvaltıda da yararlanabileceğimizi akıl etmek için ablamın görgüsünü bu yönde arttırmasını beklememiz gerekmişti.
    Yazılımlar da tıpkı pazardan aldığımız yiyecekler ya da çeşitli ürünler gibi belirli amaçlara yönelik ya da çok amaçlı olarak sunulsa, onlardan yararlanma olanaklarımız hayal gücümüze ve görgümüze bağlı olarak kısıtlanabilirdi. Ne var ki, yaklaşık otuz yıldır yazılım pazarında iki farklı anlayış hüküm sürmekte ve bunlardan biri, ürünlerin kullanım amaç ve koşullarını sınırlandıran lisanslarla sunulmasını temel alırken, diğeri amaç ve olanakları kullanıcının hayal gücüne bırakıyor.
    Özgür yazılım ve hayal gücü başlığı, özgür yazılımların, yalnızca sizin istediğiniz kısıtlarla çalışmanıza yönelik vurgusunu açığa çıkarmayı hedefler.
    2. Özgür Yazılım Herkes İçin
    Özgür Yazılımlarla Başarmak adlı kitabında Bernard Golden özgür yazılımların aslında belirli bir kullanıcı tipini hedeflemeden, herkes tarafından kullanılabildiğini ve farklı ölçeklerden bahsetmek gerekse de, aslında herkes tarafından fiilen kullanıldığını belirtiyor.1
    Gerçekten de, bugün İnternet kullanıcısı olan herkes, bir web sitesine bağlandığında ya da e-posta servislerini, listelerini kullandığında özgür yazılımlardan yararlanmakta. Halen Apache web sunucusu %50 civarında bir pazar payına sahip2. Payını kaptırdığı rakip, yakın takipçisi IIS değil, yine özgür yazılımlardan yararlanan Google'ın uygulama servisleri.
    O'Reilly tarafından yayınlanan bir araştırmaya3 göre atılan her üç e-postadan biri, özgür bir sunucu tarafından gönderilmekte.
    Ancak kullanıcı deneyimi açısından özgür yazılımların servis seviyelerindeki varlıkları çok belirleyici değil. Öte yandan, ilk baştaki analojiye dönecek olursak yazılım firmaları ve kullanıcılar arasında yaşanan bir çatışmanın varlığından bahsedilebilir. Mahalle manavınızın ya da pazarcınızın size domates satarken kahvaltıda kullanılmasına dair bir sınır koyduğunu hayal edin. Domateslerin yalnızca öğle yemeklerinde yapılan salatalar ya da çorbalarla sınırlı olması nasıl kabul edilemezse, yazılımların da kullanım amaçlarının sınırlandırılması kabul edilmemeli. Oysa ki satın alınan sahipli yazılımlar beraberlerinde sunulan ve kabul edilmedikçe kullanıma açılmayan lisans anlaşmalarında belirli amaçlar tanımlamakta ve bu amaçlar dışında kalan kullanımın yasadışı olduğunu duyurmakta hiç bir beis görmemekte.
    Bu konuda alternatif bir yaklaşım masaüstü kullanımında yani kişisel bilgisayarlardaki gündelik işlemlerde, ofis organizasyonlarında özgür yazılımları tercih etmek. Bu alandaki en olgun ürün yelpazesi de GNU sistemler üzerinde Linux çekirdeği ile çalışan işletim sistemleri. Popüler ismiyle söylersek Linux dağıtımları.
    3. GNU/LINUX SİSTEMLER VE TARİHÇE
    1984 yılında GNU projesiyle birlikte MIT yapay zeka laboratuvarından ayrılarak özgür yazılım hareketini başlatan Richard Stallman, bugün kurumsal ölçekte bağımsızlık ve ekonomi amacıyla, bireysel ölçekte alternatif genişliği ve özgür kullanım seçenekleriyle örtüşerek yaygınlığını arttıran GNU/Linux işletim sistemlerine giden yolun ilk taşını yerleştirmiş oldu.
    MIT'den Keith Bostic, Stallman'ın viral bir politika olarak her yazılımın, ondan yararlanılan başka yazılımlara önayak olması ve onların da paylaşılabilir şekilde dağıtılmasını şart koşan Genel Kamu Lisansı (GPL) ve Emacs gibi efsanevi bir yazılım çevresinde örgütlenen ilk GNU eylemcileriyle bir devrim yaptığını, bu devrimin paralelinde yazılım dünyasında çok sıkı bir rekabet başladığını söylerken şu saptamayı yapıyor: Eğer özgür yazılımlar olmasaydı, bugün yazılım dünyasındaki hiç bir ürün bu kadar kaliteli olmaz ve gelişim bu kadar hızlı devam etmezdi.4
    GNU projesi, 1984 yılından 1993 yılına kadar Unix uyumlu ama özgür bir işletim sistemini tamamlamak üzere temel bir C programlama kitaplığı (GLIBC), dünyaca ünlü bir editör (Emacs), halen endüstri standardı olarak kullanılan bir derleyici (GCC) ve derleme işlemi sırasında hata ayıklayan bir araç (GNU DEBUGGER/GDB) ortaya çıkmış ve bir çok irili ufaklı araçla birlikte bütüne doğru ilerlemişti. Yine de donanım seviyesindeki işleri yürütecek bir çekirdeğin yazımı çok ciddi insan gücü, donanım çeşitliliği gibi sorunlar barındırıyor ve bu konuda istenen gelişme henüz sağlanamıyordu. Finlandiya'lı bir bilgisayar mühendisi olan Linus Torvalds bu sırada evindeki bilgisayar için Minix uyumlu bir işletim sistemi çekirdeği programlama konusunda fikir istediğini duyurdu.
    O güne dek programcılar arasında GNU felsefesi yaygınlaşmış, İnternet'in yayılmasına paralel olarak tüm dünyada birlikte çalışan özgür yazılımcılar ortaya çıkmıştı. Linus'a gelen ilk fikirlerden biri, bu işi özgür bir yazılım projesi olarak yürütmesi önerisiydi. Linus bunu kabul etti ve bugünkü Linux sistemlerin ilk örneği ortaya çıktı.
    Hali hazırda bu alandaki en önemli ölçülerden DistroWatch (Dağıtım Gözlem projesi 5) verilerine göre 500 civarında GNU/Linux işletim sistemi alternatifi bulunuyor.
    Bu sayı ve durum bile aslında çok basitçe özgür yazılım dünyasındaki alternatifleri ve istediğiniz her amaca yönelik bir hazır çözüm bulma olasılığınızı gözler önüne seriyor.
    Bir Linux dağıtımı, Linux çekirdeği, GNU araçları, X pencere sistemi (Xfree86 ya da x.org gibi alternatiflerle) ve bir masaüstü yöneticisinin bir araya gelmesiyle, bu birlikteliği sürdürülebilir şekilde yönetecek bir yapılandırma araçları seti, yazılım güncelleme araçları vb. ile oluşturulan bir uygulamalar bütününü tarif eder. Yazılımın belirli bir amaca yönelik dağıtımı bu evrende de mümkündür, ancak neden pratik biçimde kullanıcının amacına en iyi hizmeti sağlamak. Örneğin bir diskete sığabilecek büyüklükte bir yönlendirme sunucusu (router) yapılandırmak...
    Gelişimde rol oynayan önemli bir başka dönüm noktası 1998 yılında Netscape firmasının efsanevi biçimde o yıllara ulaşmış, ancak Microsoft firmasının İnternet Explorer ürünü karşısında pazarını kaybetmeye devam eden web tarayıcısının kaynak kodlarını kamuya açacağı haberiyle geldi.
    O güne dek yalnızca meraklıları tarafından bilinen ve takip edilen özgür yazılım kavramı, artık bilgisayarla temel düzeyde tanışıklığı olan insanların da gündemine bu gelişmeyle birlikte girmeye başlayacaktı.
    Bu dönüm noktasındaki bir başka gelişme, tüm camianın politikaların sürdürülmesiyle ilgili olarak aynı fikirde olmadığının ortaya çıkması ve buna bağlı olarak “özgür yazılım” teriminin ve GPL gibi viral, yarar sağladığı projeleri de özgür olmaya dönüştüren ve gerekirse onların içinde kaybolmayı göze alan lisanslama anlayışları herkesi aynı şekilde ikna etmediğinin anlaşılması oldu.
    Aynı yıl “açık kaynak” terimini ortaya atarak, Netscape firmasını politikalarını bu yöne kaydırma konusunda ikna eden Eric S. Raymond iş dünyasının yazılım sektöründeki bu özgürlükçü rüzgarla buluştuğu noktayı temsil etmeye başladı.
    Halen özgür yazılım/açık kaynak terimleri birbirleriyle sıkça karıştırılmakta, temeldeki farklar son kullanıcı olarak tabir edilen, somut amaçlarla bilgisayar kullanan masaüstü kullanıcıları açısından ihmal edilmekte.
    Bu durum yıllar içinde Stallman'ı kızdırarak, hareketin tüm amacının kullanıcıları kaynak koda eriştirmek değil, onları özgürleştirmek olduğu gerçeğini tekrar ettirmek zorunda bırakan bir galat-ı meşhur halini almış denilebilir.
    Stallman'ın inadı aslında bu sunumun dinleyicilerine -ki ağırlıkla bilgisayar kullanıcısı oldukları var sayılabilir- verilmeye çalışılan, “özgür yazılım kullanın çünkü tek sınır hayal gücünüzdür” önermesinin dayanak noktası.
    4. ÖZGÜR YAZILIMLAR – SEÇENEK VE YÖNTEMLER
    Gelişmekte olan teknolojileri birer pazarlama unsuru olmak yerine, pratik faydalarının ön plana çıkarıldığı ürünler olarak sunmak konusunda GNU/Linux dünyası son yıllarda oldukça dikkat çekiyor. Birden çok masaüstü ile çalışmaya neredeyse on yıldır XFree86 üzerinde çalışan farklı pencere yöneticileri (XFce, Gnome, KDE vb.) ile alışkın olan GNU/Linux kullanıcıları, bugünlerde MAC OSX kullanıcılarının aynı teknolojiyle tanışmasına tanıklık ediyorlar.
    Opera web tarayıcısı tarafından dünyaya armağan edilen “sekme” teknolojisi Microsoft ürünleriyle çalışanlara İnternet Explorer 7.0 ile 2007 sonlarında sunulurken, GNU/Linux kullanıcıları yaklaşık dört yıldır masaüstünde dosya tarayıcılarında ve sohbet programlarında bile sekme teknolojisinden ilham alınan yenilikleri standart kabul ediyorlar.
    Kaynak kodlara erişim, programların çalışma ilkelerini ve teknolojilerini ortaya koyduğu için kimi zaman belgelendirme çalışmaları eksik olsa bile katkıda bulunan anonim programcılarla karşılaşılması şaşırtıcı değil. Projeler, gelişimi dışarı açık yapmaya verdikleri önem doğrultusunda proje belgeleri, özellikle sunulan API'ler varsa (uygulama programlama arayüzleri) bu arayüzler hakkında belgeler yarattıkları ölçüde katkıya kavuşuyorlar.
    Bunun pratik sonuçları yalnızca GNU/Linux dünyasında değil, Microsoft Windows ve MAC OSX işletim sistemlerini kullananlar nezdinde de Mozilla Firefox, VLC gibi platform bağımsız popüler uygulamalar sayesinde yaygınlaşıyor.
    Pratik faydalar arasında yazılımın farklı amaçlar nezdinde özelleştirilmesi ve bunun son kullanıcı düzeyinde kolaylaştırılması ele alınabilir. Halen Mozilla Firefox tarayıcısı için 3000'den fazla eklenti bulunmakta6. Eklentiler, standart bir ev bağlantısı ile bir iki dakika içinde kurulmaya hazır program parçacıklarıdır ve eklendikleri programa yeni yetenekler kazandırırlar.
    Özgür yazılım kullanıcıları kullandıkları uygulamaların kavuşmasını istedikleri yeni yetenekleri tarif ederek “hata takip sistemleri” aracılığıyla proje geliştiricilerine “iyileştirme önerisi” yapabilirler. Bu öneriler kimi zaman doğrudan proje tarafından sahiplenilerek sonraki sürümlerde hayata geçer, kimi zaman da dışardan katkıda bulunan programcılar, beğendikleri ve amacını paylaştıkları önerileri hayata geçirecek eklentiler programlarlar.
    5. SONUÇ YERİNE - ÖZGÜR BİR KÜLTÜR
    Üretici/tüketici arasındaki aracılık sistemini, ki burada yalnızca ticari bir aracılıktan değil, iletişimdeki anlamıyla (İng. Agent) da bahsetmek doğru olacaktır, en aza indiren ve yer yer yok etmeyi başaran özgür yazılım geliştirme modeli sadece kullanıcılarının hayalleri doğrultusunda geliştirilebilen, özgürce farklı amaçlara yönelik kullanılabilen birer uygulama yaratmakla sınırlı kalmadı.
    Jimmy Wales, 2000 yılında içeriğine açık biçimde erişme imkanı tanıyan bir ansiklopedi tasarladı. Nupedia adıyla başlatılan projede yer alacak makalelerin yazılması için kullanılan WIKI teknolojisi öylesine kullanışlı ve başarılıydı ki, taslak makalelerle dolu alan, gerçek projenin önüne geçti ve bugün yüz elliden fazla dilde on milyondan fazla ansiklopedi maddesini özgürce sunan Vikipedi projesi özgür yazılım modelinin bir başka kendi kendini var eden başarı öyküleri arasına karıştı. Proje Stallman'ın önerileri doğrultusunda GNU tarafından belgeler için kullanılan GFDL lisansını seçmesi sürecinde dikkatleri üzerine toplamış daha sonra geliştirilen Creative Commons adlı multimedya işlerine uygun özgür lisansın da tanınmasına rol oynamıştır.
    Günümüzde kent efsanelerine konu olan kola formülüne nazire olarak OpenCoke ya da sarhoşluğunuz özgür olsun diye Özgür Bira projelerini duyabiliyoruz. 2004 yılından beri bu örnekler arasına ham dosyaları paylaşıma açık şekilde sürdürülen özgür sinema projeleri de eklendi.7 Özgür yazılım modeli, herkesi üretimin bir parçası yapmaya ve hayal gücü doğrultusunda yaratıma katılmaya çağırmaya devam ediyor.

    1Golden, B. "Succeeding with open source"

    2http://news.netcraft.com/archives/2008/10/29/october_2008_web_server_survey.html

    3http://www.oreillynet.com/pub/a/sysadmin/2007/01/05/fingerprinting-mail-servers.html

    4Williams, S. "Free As In Freedom"

    5http://www.distrowatch.org

    6http://www.mozilla.org/about/brochure/mozilla_brochure_en_print.pdf

    7http://orange.blender.org






        Ana sayfa


    Linux ve öZGÜr hayal güCÜ Koray Löker

    Indir 28.84 Kb.