bilgiz.org

Konstitüsyon : Hayvan yetiştirmede yüksek verim yanında bu yüksek verimin uzun yıllar sürdürülmesi de önemlidir

  • Çevre koşullarında elde edilecek ilerlemeler geçicidir
  • Bazı Yetiştiricilik Kavramları
  • KARAKTER, FENOTİP, GENOTİP VE ÇEVRE
  • Nicel (Kantitatif) Özellikler
  • TANIMLAYICI İSTATİSTİKLER
  • Aritmetik Ortalamanın Hesaplanması
  • Tablo= X: buzağıların doğum ağırlığı Y: sütten kesim ağırlıkları



  • Sayfa1/4
    Tarih29.12.2017
    Büyüklüğü305.77 Kb.

    Indir 305.77 Kb.
      1   2   3   4

    Hayvan Islahı Ders Notları–


    HAYVAN ISLAHI DERS NOTLARI

    Hayvan ıslahı, hayvanların verim özelliklerinin iyileştirilmesi, yani onların insanlara daha yararlı hale gelmesi anlamını taşır. Bu nedenle evcilleştirme ilk ıslah çalışması olarak kabul edilebilir.

    Evcilleştirmeden önce insanlar avlanarak hayvanlardan faydalanırlardı. Evcilleştirmeden sonra ise hayvanlardan faydalanma daha farklı amaçlarla yararlanmak da mümkün olmuştur (binek, gıda, iş gücü, korunma vb.).

    Hayvan ıslahında amaç hayvanlardan daha uzun süre, daha kaliteli ve daha ucuz ürün elde etmektir. Islah iki temel faktörde ki iyileştirmeye bağlı olarak gelişir. Bu faktörlerden biri genetik yapı diğer ise çevre şartlarıdır. Genetik yapı ve onun esasları XX. Yüzyıl başından bu yana anlaşılabilmiştir. İlk 20–30 yılda kalıtımın nasıl işlediği açıklığa kavuşmuş, son 60–70 yıl içinde de kalıtım kurallarından yararlanılarak hayvan ıslahı çalışmaları yapılmıştır. Genetik yapı ve çevre faktörleri hayvan ıslahını sınırlayıcı faktörlerdir. Yani bir hayvanın çevresi ne kadar iyileştirilirse iyileştirilsin, genetik yapısının belirlediği tavan değerleri aşamaz. Aynı şekilde genetik yapı ne kadar iyi olursa olsun çevre şartları uygun değilse bu hayvandan yüksek verim elde etmek mümkün değildir.

    Hayvan ıslahına bağlı olarak çiftlik hayvanlarının verim özelliklerinde çok önemli ilerlemeler sağlanmıştır. Örneğin; 1950’li yıllarda yumurtacı bir tavuk ırkından 1 kg yumurta elde edebilmek için 4 kg civarında yem tüketimi olurken bugün aynı üretim için yem tüketimi 2 kg’ın altına inmiştir. Benzer şeklide, aşağıdaki tabloda 1957 ve 1991 yıllarında kullanılan broilerlerin 1957 ve 1991 yılı yem rasyonları ile 56 gün sürdürülen bir beside elde edilen ortalama canlı ağırlıklar verilmiştir. Performansta elde edilen ilerleme hem ıslah çalışmalarına bağlı olarak hayvanların genetik potansiyellerinin geliştirilmesine ve hem de rasyon içeriklerinde sağlanan gelişmelerden kaynaklanmaktadır.

    Üstün verim özelliklerine sahip hayvanlar elde etmek için genetik yapının iyileştirilmesinin (hayvan ıslahı) yanı sıra, çevre koşullarında elde edilecek ilerlemelerin de önemli bir payı vardır. Ancak şurası unutulmamalıdır ki; Çevre koşullarında elde edilecek ilerlemeler geçicidir; nesilden nesle aktarılmaz ve iyi koşullar ortadan kalkınca verimlerde derhal bir gerileme meydana gelir.

    Genetik yapı ve çevre koşulları hayvanların verim potansiyellerini sınırlayıcı faktörlerdir. Yani bir hayvanın belli bir verim özelliği için kalıtsal yapısının belirlediği bir tavan vardır. Çevre koşulları ne kadar iyileştirilirse iyileştirilsin bu tavanın üzerine çıkılamaz. Diğer taraftan, çevre koşulları kötü olduğu takdirde bir hayvanın genotipi ne kadar iyi olursa olsun ondan yüksek verim sağlamak mümkün olmaz. Bu nedenlerle hayvancılıkta başarı için hem kalıtsal yapının hem de çevre koşullarının birlikte iyileştirilmesi gerekmektedir.

    Bugün için hayvan ıslahında başlangıç noktası hayvanın fenotipidir. Sahip olduğu genlere ait bilgiler ise dolaylı olarak, fenotip değerlerinden tahminler ve hesaplamalarla elde edilir, Ancak 1970 den bu yana genler hakkında doğrudan bilgiler elde edilmeye başlanılmıştır. Bu gün için bir kaç biyolojik maddenin üretilmesinde kullanılan yapay genlerden yakın gelecekte hayvan ıslahında da yararlanılabileceği söylenebilir. İnsan ve hayvanlarda çeşitli karakterler genetik yapı ve çevrenin ortaklaşa etkisi ile şekillenir. Kimi karakterlerin oluşmasına çevrenin kimi karakterlerde kalıtsal yapının etkisi daha çok olabilir. Karakter üzerine kalıtımsal yapının etkisi ne kadar fazla ise yeni meydana gelen yavrunun o özellik yönünden ana–babaya benzemesi olasılığı o kadar fazladır.



    Hayvan ıslahına giriş

    Günümüzde kullanılan çiftlik hayvanlarının ataları, fazla verimli olmayan yabani hayvanlardır.



    Hayvan yetiştirmede;

    • yabani hayvanlardan -à ilkel ırklar

    • İlkel ırklardan -à geçit ırkları ve

    • Geçit ırklardan -à kültür ırkları geliştirilmiş ve daha sonra da

    • Kültür ırklarından -à üstün verimli, birörnek ticari hayvan tipleri geliştirilmiştir.

    Hayvan ıslahı, bakım-besleme ve hastalıklardan korunma alanındaki bilgiler devamlı olarak gelişmektedir. Aslında değişim, evrenin kuruluşundan başlayarak devam ede gelmektedir. Feodal toplumdan sanayi toplumuna, oradan da bilgi toplumuna doğru ilerleyen toplumlar bu sürece paralel olarak üretim ve yaşam biçimlerini de sorgulamakta ve değiştirmektedir. Günümüzde, verimliliğin yanı sıra çevre kirliliğinin önlenmesi, doğal kaynakların dikkatli kullanımı, hayvan ve bitki türlerinin yok olmasının önlenmesi, hayvan refahı ve organik üretim gibi konular önem kazanmaktadır.

    Bazı Yetiştiricilik Kavramları

    Gen Kaynakları: Evcil bir tür içinde bulunan tüm lokal ırklar, geçit ırkları ve kültür ırkları ile bunlardan üretilmiş soy, aile ve hatlar gen kaynakları olarak kabul edilmektedir.

    Temel Hayvan Sürüleri: Üstün verimli damızlık hayvan üretirken gen kaynakları arasından alınan bir genetik stok (gen havuzu) ile işe başlamak gerekir. Islah çalışmalarının başarısının, ele alınan grupların genetik potansiyeli ile sınırlı olacağı unutulmamalıdır. Temel hayvan sürüleri, gen havuzu içerisinden, ekonomik verim özellikleri için seleksiyon yapılarak geliştirilmiş kültür ırkları, soy ve hatlardır.

    Damızlık Sürüler: Dölleri alınmak amacıyla üretilmiş üstün verimli hayvanlar

    Hibrit: İki ayrı hayvan ırkının birleştirilmesine melezleme, elde edilen döllere de melez denir. Hibrit kelimesi ise ayrı türler arasındaki birleştirme anlamına gelir.

    Ticari Hayvan Sürüsü: Anne ve baba ebeveyn grupları arası melezleme ile elde edilmiş, damızlık olarak kullanılmayan üstün verimli, birörnek, çoğu kez melez azmanı, hibrit hayvan sürüleri

    Genotip x Çevre İnteraksiyonu (Karşılıklı Etkileşim); Belli genotipteki hayvanların değişen iki çevrede farklı performans göstermeleri genotip ile çevrenin bir arada etkilerinin sonucu olarak meydana gelir. Bir diğer deyişle, bir çevre belli bir genetik karakterin ortaya çıkmasına olanak verirken, bir diğer çevre bu olanağı aynı düzeyde vermeyebilir.

    Şu halde; genotipik farklılıklardan kaynaklanan fenotipik farklılıklar bir çevreden diğerine değişiyorsa genotip ile çevre arasında karşılıklı bir etkileşim vardır denir ve bu durum genotip x çevre interaksiyonu olarak tanımlanır.



    SELEKSİYONUN GENEL İLKELERİ

    Bugün var olan kültür ırklarında yüksek bir verim düzeyine ulaşılması kuşkusuz hem genetik yapının ve hem de çevrenin iyileştirilmesi ile ilgili çalış­maların sonucudur. Çevre ile ilgili olumlu gelişmeler arasında yeni yemleme ve otlatma metotlarının kullanılması, çayır ve otlakların bakım ve ida­resinin iyileştirilmesi, çeşitli hayvan hastalıkları ile etkili savaş yollarının bulunması ve barınaklarda hijyenik koşulların sağlanması sayılabilir. Bu bil­dirilen yollar ve diğer çevresel düzenlemelerle verimlerde oldukça hızlı bir artış sağlanabilir. Ancak unutulmamalıdır ki, bu yolla elde edilecek artış ge­çicidir; iyi koşullar ortadan kalkınca verimlerde hemen bir gerileme kendini gösterir. Çevreyi düzenlemekle elde edilen ilerlemeler kuşaktan kuşağa geç­mez.

    Verimlerde sürekli nitelikte ilerlemeler ancak hayvanların genetik yapı­larının iyileştirilmesi ile sağlanabilir. Bir sürünün genetik yapısını iyileş­tirmek için iki yola başvurulabilir. Bunlardan birisi damızlık olarak kullanı­lacak hayvanların seçimi, yani seleksiyon, diğeri seçilen hayvanlara uygula­nacak birleştirme sistemleri, yeni melezleme ve kan yakınlığıdır. Bu bölümde seleksiyonun genel yönleri üzerinde durulmuştur. Konunun iyi bir biçimde anlaşılabilmesi için önce karakter, fenotip, genotip, çevre ve kalıtım dere­cesi gibi kavramların bilinmesi gereklidir.

    Hayvan ıslahı, bir sürünün genetik yoldan geliştirilip, daha verimli hale getirilmesi ile ilgili kavram, kural ve yolları içine alan bir disiplindir. Hayvan yetiştirme disiplini, genetik yapının sahip olduğu özellikleri ortaya koyabilmesi için uygun olan (optimum) çevre koşulları; bakım, besleme ve yetiştirme hastalıkları ile de ilgilenir.

    Hayvan ıslahında hareket noktamız özellikler ve özelliklere ait değerler olduğuna göre, öncelikle özellikler tanımlanmalıdır; özellikler;


      1. Nitel (Kalitatif) Özellikler

      2. Nicel (Kantitatif) Özellikler

      3. Eşik (Treshold) Özellikler

    Olmak üzere üçe ayrılır.

    KARAKTER, FENOTİP, GENOTİP VE ÇEVRE

    Canlıların morfolojik ve fizyolojik özelliklerinden her birine karakter denir. Çiftlik hayvanlarının karakterleri iki gruba ayrılarak incelenebilir : (1) kalitatif karakterler ve (2) kantitatif karakterler.



    Nitel (Kalitatif) Özellikler

    Kalitatif karakterler genellikle renk ve şekille ilgili karakterlerdir. Böyle bir karakter bir veya iki çift genin kontrolü altındadır ve çevre faktörlerinden hemen hiç etkilenmez. Bireyler fenotiplerine göre birbirlerinden kesinlikle farklı gruplara ayrılabilirler. Çeşitli çiftlik hay­vanlarında vücut örtüsünün rengi, boynuzluluk–boynuzsuzluk ve tavuk­larda ibik şekli gibi özellikler kalitatif karakterlere örnek gösterilebilir. Bu karakterler nitel ıralar olarak ta bilinir.

    Kantitatif karakterler hayvanların sayı veya ölçü ile belirtilebilen karak­terleridir.

    Kalitatif Karakterlerin Özellikleri

    1. Niteleme yoluyla belirlenir (siyah, beyaz, düz, boynuzsuz, var-yok).

    2. Bireyler arasında gözlenen varyasyon kesiklidir.

    3. Gruplara giren birey sayısı sayım ile belirlenir.

    4. Grup sayısı genel olarak azdır.

    5. Karakterlerin kalıtım yolu Mendel kurallarına uyar.

    6. Çevrenin etkisi ya hiç yoktur, yada çok azdır.

    7. Az sayıda gen çifti tarafından oluşturulur.

    Bu özelliklerin ıslahı görece kolaydır. Bu özellikleri belirleyen genleri homozigot olarak bulunduran bireylerin elde edilmesiyle seleksiyon amacına ulaşılır. Benzer şekilde, istenmeyen genler için de ayıklama yapılabilir.

    Eşik Özellikler

    Bu özellikler kantitatif özellikler gibi çok sayıda allel gen çifti tarafından belirlenir ve çevre koşulları bu özelliklere etkilidir. Fakat kalitatif özellikler gibi kesin sınırlı dağılımlar gösterirler. Bu grup için yaşama gücü örnek gösterilebilir. Sürüde yüzde olarak sağlıklı, hasta ve ölülerin oranı belirtilebilir.

    Eşik özellikler için sürünün iyileştirilmesi amacıyla sürüye ait çeşitli parametrelerden ve bazı işaret genlerinden yararlanılmaktadır. MHC gen grubu allellerinin belirlenmesi ve kullanımı ile bazı hastalıklara dirençli hatlar geliştirilmiştir.

    Nicel (Kantitatif) Özellikler

    Kantitatif bir karakter bireysel etkileri küçük çok sayıda (çokluk yüzlerce) genin kontrolü ve çevresel faktörlerin etkisi altındadır. Fenotipik değerleri bakımından birbirlerinden kesinlikle ayrı sınıflar oluşturmazlar. Sığır, koyun ve keçilerde süt verimi, sütteki yağ oranı, doğum ağırlığı, büyüme hızı, canlı ağırlık, koyunlarda yapağı verimi, lüle uzunluğu ve yapağı inceliği, tavuklarda yumurta verimi, yumurta ağır­lığı ve büyüme hızı gibi karakterler kantitatif karakterlere örnek gösterile­bilir.

    Kalitatif karakterlerde Fenotip deyiminden renk ve şekil gibi kalite ile ilgili bir özellik anlaşılır; örneğin renk karakteri bakımından bir hayva­nın fenotipinin kırmızı veya beyaz olması gibi. Kantitatif karakterlerde feno­tip denilince ise kantite ile ilgili bir özellik hatıra gelir; örneğin herhangi bir inek bir laktasyon boyunca 4585 kg süt vermişse, bu değer süt verimi yö­nünden o ineğin fenotipini belirler. Kantitatif karakterler bakımından birey­lerin fenotipleri bu şekilde ölçü ve tartı birimleri ile belirtilebildiğinden bu tip karakterlere bazen metrik karakterler ya da nicel ıralar da denir.

    Kantitatif Karakterlerin Özellikleri

    1. Ölçümle ya da tartımla belirlenen nicel özelliklerdir.

    2. Bireyler arasında gözlenen varyasyon devamlıdır. Dolayısıyla gruplama yapmak gerekirse grup sayısı sonsuz olabilir.

    4. Varyasyon normal bir dağılış eğrisi şeklindedir.

    5. Karakterlerin oluşmasına katılan genlerin etkileri eklemelidir (additif).

    6. Çevrenin etkisi fazladır.

    7. Çok sayıda gen çifti tarafından oluşturulur.

    8. Ekonomik önem taşıyan özelliklerin çoğu bu gruba girer.

    Bu özellikler için seleksiyon yaparken, hangi yöntemlerden yararlanılacağına karar vermek için, mevcut hayvan populasyonu hakkında bazı bilgilere gerek vardır. Bu amaçla, mevcut sürüye ait fenotipik ve genotipik parametrelerin belirlenmesi

    Genotip, bir bireyin kök aldığı zygot'ta mevcut olup, bu bireyin bütün karakterlerinin oluşması için gerekli olan genlerin tümü demektir. Ancak çokluk, herhangi bir bireyin bir bütün halinde genotipi yerine sadece bir karakteri ile ilgili genotipi üzerinde durulur ki, bu durumda genotip denince bu karakterle ilgili genler söz konusu olur.

    Çevre, bireyleri etkileyen bakım, besleme, iklim, mera koşulları, has­talıklar gibi dış etki kaynaklarını belirtmek için kullanılan bir terimdir. Yavruya uterusta ve süt emme döneminde ana tarafından sağlanan beslenme olanakları da çevre teriminin kapsamına girer.

    Kantitatif karakterler bireysel etkileri küçük fakat çok sayıda genlerle çevre faktörlerinin ortaklaşa etkileri altında oluşurlar. Bu nedenle böyle bir karakter bakımından bir bireyin fenotipi

    P = G+E şeklinde gösterilebilir.
    Bu formülde;

    P: bir kantitatif karakter bakımından herhangi bir bireyin fenotipini,

    G: aynı karakter bakımından bu bireyin genotipini ve

    E: bu bireyin içinde bulunduğu ve geliştiği çevreyi belirtmek için kullanılmıştır.

    Böylece kantitatif karakterlerin geliştirilmesi için hem sürüdeki hayvanların genotiplerinin ve hem de çevre koşullarının iyileştirilmesi gereklidir. Ancak, bu yollardan, herhangi biri ile sağlanabilecek ilerleme genotip ve çevrenin karakteri belirleme derecelerine bağlıdır. Genotipin fenotipi belirleme derecesinin, yani kalıtım derecesinin, hayvan ıslahında özel bir yeri vardır.

    TANIMLAYICI İSTATİSTİKLER

    Bir ıslah programı, sürüde bulunan fertler arasındaki fenotipik, genetik ve çevresel farklılığa ve dolayısıyla da özelliklerin kalıtım dereceleri ile özellikler arası korelasyonlara göre sürünün incelenmesine ve daha sonra uygun seleksiyon ve birleştirme sistemleri uygulamasına dayanmaktadır.

    Bir sürünün seleksiyon yolu ile ıslah edilmesi için atılması gereken adımlar şunlardır;

    A) faydalı genleri yeterince bulunduran bir populasyon ile işe başlanmalıdır (gen havuzu)

    B) Geliştirilmesi istenen özellikler önceden kesin olarak belirlenmelidir.

    C) Özelliklerin ölçülmesi için yeterli ve etkili yöntemler belirlenmelidir.

    D) Özelliklerin kalıtım dereceleri ve bu özellikler arasındaki çeşitli korelasyonlar hesaplanmalı ya da bu konuda güvenilir bilgi toplanmalıdır.

    E) Var olan koşullar altında, seleksiyonun en etkin nasıl yapılacağı kararlaştırılmalıdır.

    Şu halde, Başarılı bir ıslah programı için ilk adım, sürüyü tanımaktır!..
    Fenotipik Parametreler

    Bir canlının, görülen, ölçülen, belirlenen tüm özellikleri o canlının fenotipik değerleridir. Kantitatif özellikler için sürüye ait fenotipik parametreler:

    A) Aritmetik ortalama

    B) Ortalamanın standart sapması

    C) Özelliğe ait varyans

    D) Varyasyon katsayısı

    E) Özellikler arası fenotipik korelasyonlar

    Aritmetik Ortalamanın Hesaplanması

    Formül, aritmetik ortalamanın nasıl hesaplanacağını göstermektedir. Buna göre; tüm deneklerin aldığı değerler toplanır ve denek sayısına bölünür.

    Aşağıda bir gurup buzağının doğum ağırlığı görülmektedir.


    Buzağılar

    X

    1

    2

    3



    4

    5

    6



    7

    8

    9



    40

    36

    38



    41

    42

    40



    38

    45

    43



    Toplam

    363




    Varyasyon Ölçüleri

    Bir grup içindeki varyantlar arasında daima bir farklılık vardır. İstatistikte buna “varyasyon: değişim” denir. Varyant gruplarını bu bakımdan tanıtan istatistiklere de “değişim ölçüleri: varyasyon ölçüleri veya yaygınlık ölçüleri” denir.

    Dağılımın yaygınlığını gösteren en önemli ölçüler şunlardır;


    • Varyans

    • Standart Sapma

    • Varyasyon Katsayısı

    • Kovaryans

    • Korrelasyon

    • Regrasyon

    Varyans; Bireysel değerlerin popülasyon ortalamasından sapmalarının karesinin toplamının ortalaması varyans olarak adlandırılır. Popülasyondan elde edilen varyans değerleri “σ2”, örneklerden yararlanılarak hesaplanan varyans değerleri ise (s2) ile gösterilir. Varyans, büyük bir populasyondaki çeşitliliğin tahmin edilmesinde kullanılır. Bir örnek için varyans şu şekilde hesaplanır:

    Ölçülen her değer (X) ile ortalama arasındaki farkın karelerinin toplamının denek sayısının bir eksiğine (n-1) bölünmesiyle varyans hesaplanır.

    Varyans, örnek değişkenliğinin önemli bir ölçüm şeklidir. Aynı ortalamaya sahip iki dağılım, ortalama değerin etrafındaki frekanslarının dağılımlarında önemli derecede değişiklik gösterebilir. Varyans, ortalamadan sapmanın ortalama karesini ifade eder. Varyansı tahmin etmek, özellikle fenotipi etkileyen bir çevrenin bulunması durumunda, özelliklerin genetik kontrol derecesinin belirlenmesinde önem kazanır.



    Standart Sapma; Varyasyonun karekök değerine eşittir ve “S” ile gösterilir.



    Varyasyon Katsayısı; Populasyon ortalamasına göre hesaplanan standart sapma değerinin oransal ifadesidir. Özellikle aynı populasyondan alınan farklı ortalamalara sahip örneklerin varyasyonlarının karşılaştırılmasıdır.

    Yukarda verilen örnekte varyasyon katsayısı;





    Tablo= X: buzağıların doğum ağırlığı Y: sütten kesim ağırlıkları

    Buzağılar

    X

    Y







    1

    2

    3



    4

    5

    6



    7

    8

    9



    40

    36

    38



    41

    42

    40



    38

    45

    43



    76

    69

    73



    78

    65

    69



    76

    70

    71



    –0.33

    –4.33


    –2.33

    +0.67


    +1.67

    –0.33


    –2.33

    +4.67


    +2.67

    +4.11

    –2.89


    +1.11

    +6.11


    –6.89

    –2.89


    +4.11

    –1.89


    –0.89

    –1.36

    +12.51


    –2.59

    +4.09


    –11.51

    +0.95


    –9.58

    –8.83


    –2.38

    Toplam

    Ortalama


    363

    40.33


    647

    71.9


    0.0

    0.0

    –18.7
      1   2   3   4






        Ana sayfa


    Konstitüsyon : Hayvan yetiştirmede yüksek verim yanında bu yüksek verimin uzun yıllar sürdürülmesi de önemlidir

    Indir 305.77 Kb.