bilgiz.org

Elektronik kütüphane

  • Kaynaklar



  • Tarih28.12.2017
    Büyüklüğü39.28 Kb.

    Indir 39.28 Kb.

    Elektronik Kütüphaneler ve Bir Yaklaşım



    Hidayet Takcı

    GYTE Bilg. Müh. Bölümü



    htakci@bilmuh.gyte.edu.tr


    İbrahim Soğukpınar

    GYTE Bilg. Müh. Bölümü



    ispinar@bilmuh.gyte.edu.tr


    Mehmet Göktürk

    GYTE Bilg. Müh. Bölümü



    ispinar@bilmuh.gyte.edu.tr


    Özet

    Teknolojinin gelişmesi ile birlikte artık birçok hizmetin şekli ve boyutu değişime uğramıştır. Değişime uğrayan hizmetlerden bir tanesi de kütüphane hizmetleridir. Yazılı ve basılı kaynakların elektronik ortama aktarılması, internet üzerinden paylaştırılması ve hizmetlerin elektronik ortamda sunulması elektronik kütüphanecilik kavramını doğurmuştur. Elektronik kütüphanecilik, kütüphanelerin yaygınlaşmasına, evlere taşınmasına, daha etkin ve yoğun kullanılmasına bir firsat oluşturmuştur. Eğer kütüphaneler bu yeni hizmet şeklini doğru algılayabilir ve doğru uygulayabilirse kütüphanecilik adına önemli hizmet yapılmış olacaktır.


    1. Giriş

    Elektronik kütüphaneler ve bunların sundukları kaynaklar her geçen gün hızla artmaktadır. Ticari ya da eğitim amaçlı bir çok kurum elinde bulunan kaynakları elektronik ortamda hizmete sunabilmek için büyük çabalar harcamakta ve çalışmaktadır. Elektronik kütüphanelerin yaygınlaşması ve bu servislerin verilmesi amacıyla da Internet’in kullanılması, bu hizmetleri mekan ve mesafeden bağımsız olarak kullanıcılarının ayağına taşımaktadır [1].
    Elektronik kütüphanecilik hizmetlerinin verilebilmesi için uygun yazılım ve donanımlar geliştirilmiştir. Özellikle Adobe firması (Adobe eBook Reader) ile Microsoft firması (Microsoft Reader) tarafından bu yeni pazara ürünler sunulmuştur. Kütüphanelerin herkes tarafından kullanımını sağlamak içinde hizmete uygun yeni donanımlar üretilmiştir.


    1. Elektronik Kütüphane Nedir?

    "Elektronik kütüphaneler, kimi yerde sayısal kütüphane olarak da adlandırılırlar. Klasik kütüphanelerde bulunan her türlü materyalin sayısal olarak tutulması ve bunun kullanıcıya elektronik ortamda sunulması esasına dayanır." [2]
    Elektronik kütüphanelerde bulunan materyaller sadece yazı ve resimden ibaret değildir. Film, ses ve video formatlarıda desteklenir. HTML tabanlı diller sayesinde elektronik kütüphanede bulunan yayınlar daha kolay şekilde okunabilmekte ve izlenebilmektedir.
    Bu kütüphanelerde son kullanıcı web tarayıcıdır. Bir web tarayıcı sayesinde kütüphaneden faydalanmak mümkündür. Elektronik kütüphanelerden faydalanmak için kullanılan en yaygın yöntem abonelik yöntemidir. Belli bir ücret ödeyen kişi yada kuruluş bu para karşılığında bir kullanıcı adı ve bir parolaya sahip olabilmektedir. Kullanım süreleri ve kullanıcıya verilen içerik ödenen parayla doğru orantılıdır. Bazı durumlarda ise kullanıcı adı ve parola yerine IP aralıklarına hizmet verilmekte ve böylece sadece bir kuruma hizmet verme garanti altına alınmaktadır.


      1. E-Kitap

    Elektronik kütüphanelerin yeni kitapları e-kitaplardır. Teknolojinin imkanları ile bezenen yeni kitap formatı klasik kitaplardan farklı olarak içinde sadece metin ve resim verileri barındırmayıp film, ses ve video verileride içermektedir [3].
    Elektronik kitaplar multimedya özellikleri taşımakta olup okunması normal kitaplardan daha basittir. Ekonomi içerisinde kağıt sektörünün önemli bir yer tuttuğu bilinen bir gerçektir, gelişmiş ülkelerde kişi başına tüketilen kağıt miktarı 78 kg. dır. Bu da hektarlarca ormanın ortadan kalkması ve ekosistemdeki dengenin bozulması anlamına gelir. Likit kristal teknolojisi sayesinde kağıdın yerini tamamen bilgisayar ekranları alacak ve teknoloji doğa ile dost olacaktır.
    Elektronik kitaplar veya elektronik dergiler gelecekte içeriği otomatik olarak değişen yayınlar haline gelecektir. Buruşturulup cebe konulan gazete içindeki yazılar kendiliğinden güncellenecek ve bu gözle görülemeyen veri ağları üzerinden yapılabilecektir [4].


      1. Önemli Konular

    Elektronik kütüphane uygulamarında göze çarpan önemli konular şunlardır.

    1. Tarama ve bilgi alma (Search and Retrieve, SR)

    Kütüphanelerde tarama ve bilgi alma için iki standart protokol vardır. Bunlar tarama ve bilgi almayla ilgili olarak 1993 yılında ISO tarafından IS 10162 (servis tanımları) ve IS 10162 (protokol tanımları) isimleriyle yayınlandı. Bunlardan başka birde ANSI tarafından 1995 yılında yayınlanan Z39.50 protokolü vardır. Z39.50 ISO SR ile uyumludur. Alternatif olarak yerel kataloglara network üzerinden erişimin www gatewayler ile sağlanması sayılabilir. Z39.50 ve www her ikiside istemci/sunumcu mimari tabanlıdır: Bilgisayarlardan tarama ve bilgi alma işlemini yerine getiren istemci, taramanın yapıldığı bilgisayar ise sunucu olmaktadır. Z39.50 ile http arasında bazı farklar bulunmaktadır: Z39.50 online tarama ile ilgili açık sistem özelliklerine sahiptir, http ise genel amaçlı bir protokoldür, içerisinde taramada bulunur.

    1. Kütüphanelerarası kitap alış verişi (Interlibrary Loan, ILL)

    ILL ve doküman sağlama işlemlerini yerine getirmek için şu an kullanılabilir iki standart vardır: ANSI Z39.50 ve ISO Interlibrary Loan Protocol. Bu standartlar ortak bir prosedür sağlarlar. Her ikisininde geliştirme etkinliği çok düşüktür. Sonuç olarak, materyallerin istenmesi için bir standart yoktur.

    1. Elektronik doküman formatları (Document Formats)

    Elektronik doküman formatları için text, htm, doc, pdf, jpg gibi formatlar kullanılabilir.

    1. Elektronik doküman dağıtımı (Dokument Delivery)

    Elektronik doküman değişimi için oluşturulmaya çalışılan standart, GEDI (Group on Electronic Document Interchange) tarafından yerine getirilmektedir. Bu grup 1990 yılında avrupada tanındı ve temel doküman formatlarını destekledi. GEDI nin elektronik doküman sağlama için tanımlı bir çerçevesi vardır [5].


      1. Faydaları

    Yayınların sayısal olarak hazırlanması ve sunulması sayesinde

    • Basım masrafları önemli ölçüde azalacak ayrıca basımda kullanılan kağıt tüketimi önemli ölçüde azalacak

    • Basılı materyalin yıpranma derdi ortadan kalkacak çünkü bilgiler artık yıpranmayan bir ortamda olacak

    • Maksimum sayıda okuyucu eserlerden faydalanabilecek, klasik yayınlara oranla daha ucuz bir yöntem

    • Hipermetin özellikleri sayesinde kolay okunabilecek, bilgilere erişimde sıralı erişim kullanılmayacağı için okuma daha etkin hale gelecek

    • Sayısal olarak tutulan bilginin transferi ve değiştirilmesi daha kolay olacak, posta veya fax hizmeti yerine, e-posta, ftp ve diğer elektronik iletişim araçları geçecek ve bilginin güncellenmesi masrafsız ve hızlı bir hale gelecek

    • İstenildiği zaman basılı materyal haline getirilebilecek, printerden çıktı alma hızında basılı metaryal elde edilebilecek

    • Kitap taşıma zahmetinden okuyucuyu kurtarılacak, okuyucu sadece kullanıcı adı ve şifresini aklında tutacak.




      1. Öneriler

    Elektronik kütüphane çalışmalarında yapılabilecek en faydalı iş her kütüphanenin sahip olduğu özgün eserleri paylaşıma açması ve böylece kaynaklardan daha çok kişinin faydalanmasını sağlamasıdır.
    Bir araştırma kurumuna bağlı olan araştırmacıların ürettikleri yayınlar (tez veya tez özetleri, makaleler, bildiriler, seminerler, ders notları vs.) bir araya toplanarak bir sunucu üzerinden kullanıcılara sunulabilir. Bu çalışma özgün bir çalışma olup zamanla kampüs dışından kullanıcılara da açılabilir.
    Oluşturulan arşiv diğer elektronik kütüphane çalışmaları ile web üzerinden entegre edilerek dağıtık bir yapıda daha büyük elektronik kütüphaneler elde edilebilir.


    1. Uygulama Örnekleri

    Elektronik kütüphane konusunda ülkemizde ve dünyada yapılmış bir çok çalışma bulunmaktadır. YÖK tarafından hazırlanan makale ve tezlerin taranmasını sağlayan çalışma övgüye değerdir [6]. Telif hakları ile ilgili düzenlemeler yapılarak tezlere tam metin erişim sağlandığı zaman bu hizmet daha faydalı bir hale gelecektir.
    Bilimsel amaçlı elektronik kütüphane çalışmaları kadar kültürel amaçlı elektronik kütüphane çalışmalarıda bulunmaktadır. İnternette Atatürk Kütüphanesi bu örneklerden birisidir. Bu sitede Atatürk’ün hayatı, eserleri ve nutuk yer almaktadır. Böylece elektronik ortama taşınan nutuk daha çok kişi tarafından, daha kolay şekilde okunabilir hale gelmiştir.
    Indiana Üniversitesinde müzik okulu öğrencileri için hazırlanmış olan notalarla ilgili Elektronik kütüphane çalışmasıda faydalı bir örnektir. Bu sayede öğrencilerin başarısına etkisi olan bir çalışma meydana getirilmiştir.
    Günlük, haftalık ve aylık çıkan dergilerde tuttukları arşivleri ile birer elektronik kütüphane sayılabilirler.
    Dünyadaki en büyük elektronik bilgi kaynağı aslında internettir ama internetin arşivlenmesi mümkün olamadığı için onu elektronik kütüphane olarak tanımlamak mümkün değildir. Fakat interneti arşivlemeye çalışan alexia projesi bu konuda önemli bir işi yerine getirmekte ve bütün interneti arşivlemeye çalışmaktadır.


    1. Yeni Bir Yaklaşım

    Elektronik kütüphane çalışmalarında arşivlemenin önemli bir yeri bulunmaktadır. Kaynaklar ancak arşivlenebildiği zaman faydalı olabilmekte ve sonuç alınabilmektedir. Kurumlar ürettikleri bilgileri daha sonra kullanılmak üzere bir araya toplamalı ve özgün çalışmalarından kütüphaneler oluşturmalıdırlar.
    Günümüzde hemen her kurumda yer alan yazışmalardan raporlara kadar birçok belge yazılı olarak tutulduğu gibi sayısal olarakta tutulmaktadır. Özelliklede üniversiteler ve benzeri araştırma kurumlarında faydalı bilgilerin bulunduğu birçok bilgi ve belgeye rastlanır. Her sene üretilen tez, makale, bildiri, seminer ve ders notları kütüphane oluşturmak için önemli bilgi kaynaklarıdır.
    Kütüphanecilerin yardımıyla sınıflanarak düzenli bir yapıda bu belgeler bir araya getirilerek bundan yayınlar kütüphanesi oluşturmak mümkündür.
    GYTE (Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü) yukarıdaki bahsi geçen araştırma kurumlarından birisidir. Her sene GYTE’de çok sayıda bilimsel yayın üretilmekte ve bu yayınlar bilimsel gelişme için kullanılmaktadır. Bu çalışmada GYTE’de üretilen yayınların web tabanlı bir uygulama ile bir araya toplanması ve yine bu yapı sayesinde üye olan kişilere elektronik kütüphane hizmeti verilmesi anlatılmıştır.
    Web tabanlı bir yapıda geliştirilen uygulama NT tabanlı bir bilgisayarda çalışmakta olup, yükleme (upload), indirme (download), kataloglama ve katalog tarama fonksiyonları Microsoft ASP scriptleri sayesinde gerçekleştirilmiştir [7].
    4.1. Sistemin Çalışma Prensibi

    Sistem duyuru, dosya yükleme, kataloglama, tarama ve sınıflama aşamalarından oluşmaktadır. Duyuru aşamasında sistemin çalışmaya başladığı ve hangi konularda, hangi özelliklerde yayınları toplamaya başladığı ilgili kullanıcılara bildirilir.


    İlgili kullanıcılar duyurusu yapılan web sitesine eriştikleri zaman öncelikle dosya yükleme, yayınları tarama ve diğer hizmetleri kullanabilmek için üye olurlar. Kullanıcı adı ve şifre ile girdikleri sayfadan dosya yüklemeyi seçerek dosya yükleme penceresine erişirler.

    Şekil 1) Dosya Yükleme Penceresi


    Dosya yükleme işlemi başarıyla sona erdiğinde aynı zamanda yüklenen dosya katalog veritabanına kayıt edilmiş olmaktadır. Dosya yükleme ve katalog kaydı parelel olarak çalışmaktadır. Bu işlemle sunucu üzerindeki belirlenmiş bir dizine dosyanın tam metni yüklenirken, dosyayla ilgili açıklamalarda (bibliyografik kayıt) veritabanına bir kayıt olarak eklenmektedir. Veritabanında dosyanın adres ve diğer açıklayıcı bilgileri daha doğrusu meta veri tutulmaktadır.
    Aynı veritabanına tam metin dosyaların bulunduğu linklerde eklenebilmektedir. Web kataloglamada sayılabilecek bu uygulama sayesinde aynı veritabanı sunucu üzerinde veya başka bir sunucu üzerindeki dosyaların adres bilgilerini tutmaktadır. Buradaki en önemli husus yerel sunucu üzerinde veya harici bir sunucu üzerinde bile olsa yayınların yazarlarının GYTE personeli olmasıdır.
    URL ekleme penceresi aşağıdaki gibidir.

    Şekil 2) Makale Adresi Kayıt Ekranı


    Bu işlem web kataloglama veya dağıtık ortamda elektronik kütüphane çalışması olarak adlandırılabilir. Dosya yükleme ve url ekleme ile kataloglama yerine getirilmiş olmaktadır.
    Katalog tarama ile katalog veritabanına kaydedilmiş olan yayınların taranması yapılmaktadır. Her iki şekilde kaydedilen katalog bilgileride aynı arabirim ile taranır. Tarama sonuçları link şeklinde ekrana gelip bu linklere tıklandığında yayınlara tam metin erişilebilmektedir.






    Şekil 3) Yayın Tarama Ekranı

    Şekil 4) Yayın Tarama Sonuçları

    Link haline getirilmiş yayın isimleri üzerine tıklandığı zaman yayının tam metnine erişim sağlanmaktadır. Tam metin olarak erişilmiş yayın aşağıda verilmiştir.


    Şekil 5) Tam Metin Erişilmiş Bir Elektronik Yayın


    Yapılan çalışma sayesinde web üzerinden elektronik kütüphaneye kaynak toplanması ve toplanan kaynaklara erişim kolay bir şekilde yerine getirilebilmektedir. Elektronik kütüphaneye geçiş çalışmaları için faydalı olabilecek bir çalışma olmakla birlikte multimedya özelliklerininde sisteme eklenmesi sistemin albenisini artıracaktır.
    4.2. Sistemin Getirdiği Yenilikler

    Yeni yaklaşımla meydana getirilen uygulama özellikle elektronik kütüphane geliştirme konusunda bazı avantajları beraberinde getirmektedir. Geliştirilen yaklaşımın getirdiği fayda ve yenilikler şunlardır.



    • Elektronik kütüphane çalışmasına hazır sayısal verilerle başlanıldığı için az bir emek ile yayınlar kütüphaneye kazandırılabilmektedir.

    • Web tabanlı yapı sayesinde elde bulunan kaynakların platformdan bağımsız şekilde herkes tarafından paylaşılması sağlanmakta.

    • Yine web tabanlı yapı sayesinde kütüphaneye herkes oturduğu yerden katkıda bulunabilmektedir. Kişisel bilgisayarlarda bulunan faydalı yayınların sunucu bilgisayara yüklenmesi kolayca yapılabilmektedir.

    • Başlangıçta kütüphaneye seçilmiş yayınlar kazandırıldığı için sonradan bir ayıklama işlemine gerek kalmamaktadır.

    • Yayınlar yüklenme aşamasında kataloglandığı için yüklendiği andan itibaren taranabilir bir hale gelmektedir.

    • Aynı veritabanına tam metin dosyalar ve tam metin dosyaların bulunduğu web adresleri ile ilgili bibliyografik bilgiler kaydedilmekte ve aynı arabirim üzerinden tarama işlemi yapılabilmektedir.

    • Ve ayrıca kütüphane otomasyon sistemi ile rahatça entegre edilebilmektedir.

    Veriler html, doc ve pdf formatlarında sunulmakta ve isteyen kullanıcılar web üzerinden sistemi kullanabilirken isteyen kullanıcılarda kendi bilgisayarlarına dosyaları yükleyerek offline orally çalışabilmektedirler.





    1. Sonuç

    Artan bilgi miktarı ile birlikte klasik manadaki kütüphaneler hizmet konusunda yetersiz kalmaya başlamışlardır. Kütüphanelerde bulunan yayınların birçoğunun güncelliğini çoktan kaybetmiş olmaları vazifelerini tam olarak yapamamalarına sebep olmuştur.


    Daha kolay güncellenebilen, daha hızlı oluşturulabilen ve erişimi her yerden mümkün hale getiren elektronik kütüphaneler, kütüphaneleri çağa uygun hale getirmiştir. En son güncellemeleri elektronik teknolojisindeki yenilikler ile kullanıcılara ulaştırabilen bu yeni kütüphaneler bilgi toplumu olmayı kendine hedef almış bir ülke için önemli bir konudur.
    Geliştirilen yaklaşım sayesinde ülkenin bilgiye, elektronik bilgiye olan ihtiyacı gözönüne alınarak bir eksik giderilmeye çalışılmıştır. Elde bulunan faydalı yayınların bir araya toplanması ve bunun web gibi yaygın bir ortam üzerinden kullanıcılara sunulması ülke için yapılabilecek önemli bir hizmettir. Kullanıcılar kaynak ararken önce Türkiyedeki elektronik kütüphaneleri taramalı ve ondan sonra internet okyanusuna dalmalıdırlar. İnsanların tecrübesinin önemli olduğu kadar o tecrübeyi kazandıkları yayınlarda önemlidir. Tecrübenin aktarılması ve paylaşılması ne kadar önemli ise elektronik kütüphanelerde o kadar önemlidir.

    Kaynaklar


    1. Elektronik Kütüphaneler: Türkiye için bazı öneriler”, Nergiz Erçil Çağıltay, http://www.teknoturk.org/docking/yazilar/tt000064-yazi.htm

    2. Elektronik Kütüphane Denemesi”, Takcı, H., Soğukpınar, İ., Akademik Bilişim 2001 Samsun.

    3. ExLibrary Sanal Kütüphanesi”, http://www.exlibrary.com/

    4. Natural Capitalism”, Hawken, Lovins and Lovins, Little Brown & Company, 1999 ISBN: 0316353167

    5. Electronic Document Delivery and GEDI”, http://lib.ua.ac.be/MAN/T02/t51.html

    6. YÖK Dokümantasyon Merkezi Tez Tarama”, http://www.yok.gov.tr/teztara.html

    7. GYTE Elektronik Kütüphanesi”, http://kutuphane.gyte.edu.tr/paper/









        Ana sayfa


    Elektronik kütüphane

    Indir 39.28 Kb.