bilgiz.org

Elektronik dergi veritabanlari ve ticari sansüR




Tarih29.12.2017
Büyüklüğü34.79 Kb.
TipiYazı

Indir 34.79 Kb.

VIII. ‘Türkiye’de İnternet Konferansı


inet-tr’02 19-21 Aralık, İstanbul

ELEKTRONİK DERGİ VERİTABANLARI VE TİCARİ SANSÜR

D


Dergi

Son


Durumu

Bildirmek

Okuyucu

ise


Son

Durumu


Bilmek

ister


ergi, özellikle akademik dergi tek veya benzeşik konulardaki yazıları içeren, belli zaman aralıklarıyla çıkan ve günceli vurgulayan bir kaynaktır.
Dergi yayıncısı ‘son durumu’ aktarmak ister, dergi okuyucusu da ‘son durumu’ bilmek ister.
Seksenli yılların ortalarında bilgi teknolojilerindeki hızlı gelişimin ürünlerinden birisi de CD-ROM’ du. Kütüphaneciler CD-ROM ile ilk tanıştığında, CD-ROM’ lar akademik dergilerde yayınlanan makalelerin künye bilgilerini veya birer paragraftan oluşan özetçelerini içeren e-kaynaklardı.
Doksanlı yılların ortalarında ise dergi makaleleri tam metin olarak CD-ROM’larda belirmeye başlamıştı.
Bu arada 1993’den itibaren İnternet sürekli gelişmekteydi. Doksanlı yılların sonlarına doğru İnternetin kullanımı büyük ölçüde yaygınlaştı. Artık birçok dergi veritabanı İnternette kullanıma açılmıştı. Internet CD-ROM’a karşı büyük bir üstünlük sağlamış oldu. Yayıncılar çok daha fazla kişiye erişecekleri araç olan Interneti tercih ettiler.
E-dergiler elektronik yayıncılıkta öncü rolünü almışlardı.


Aggregator

Dergilerin

Eski

ve

Yeni



Sayılarını

Derleyip


Veritabanı

içinde


Satıyor



Bu gelişmelerin sonucunda, yeni bir girişimci, yeni bir yayıncı tipi doğmaktaydı.
‘Aggregator’ olarak tanımlanan firmalar aynı konudaki veya farklı disiplinlerdeki dergileri eski ve yeni sayıları dahil bir araya topluyor, derliyor ve pazarlıyorlardı.
Bu yeni yayıncı türü dergilerin asıl sahiplerine para ödeyip elektronik olarak veritabanı içinde yayınlama hakkını satın alıyordu.
Y
Makale

yayıncılığı


ine bu dönem içinde yayıncılık alanında yeni yaklaşımlar ortaya çıkmaya başladı.
Makalecilik ya da makale yayıncılığı’
Yazılmış makale yayınlanacağı derginin çıkış süresini beklemekten kurtulmuş oldu.
M
Advance

Copy
akalecilik giderek dergiciliğin yerini aldı. Öyle ki bir derginin Şubat sayısında çıkacak olan makale Ocak ayında veri tabanında yayınlanabiliyordu.

Eğer bütün makaleler zamanından önce tamamlanmışsa derginin o sayısı ‘Advance Copy’ olarak veritabanına konuyordu.

Sosyal ve Beşeri bilim dergileri bu olanağı kullanmak, daha fazla sayıda insana erişmek için bu konuda öncü gibi davranmaya başlamışlardı.


Gerek CD-ROM gerekse İnternet veritabanlarının ilkleri genelde

sosyal bilimler dergilerini içermekteydi. Burada görüntülerin, şekillerin formüllerin azlığı yani bir anlamda, teknolojiyi zorlamaması

etkili olmuştur. Dergiler bu sürecin başında ASCII formatında basılıyorlardı.
‘Aggregator’ ler veritabanlarını, İnternet üzerinden kütüphanelerin kullanımına ücretsiz açmaya başlamışlardı. Akademisyenler ve öğrenciler özellikle master ve doktora öğrencileri için e-tatlı hayat dönemi başlamıştı.

Bir defada ortalama 2000 adet dergiyi eski sayıları dahil kullanabiliyorlar, hayatlarında hiç görmediği dergilerden en güncel makaleleri okuyor, bilgisayarlarına e-posta ile gönderiyorlardı.


Raflara gidip gidip derginin son sayısı geldi mi, acaba postada mı

gecikti ? dönemi kapanmıştı.

Bu deneme amaçlı veritabanı kullanımları kütüphanecileri daha da fazla etkilemişti. Birincisi prestijlerini arttırmıştı. Verilen hizmetin kalitesi artmış, ayrıca yer sorunu ortadan kalkmaya başlamıştı. Bütçe için ise durum gayet güzeldi. Kütüphaneciler önceleri ortalama 70 adet fen-edebiyat veya sosyal bilimler dergilerine yıllık abone bedeli olarak 20.000 A.B.D. Doları öderken, daha sonra bu fiyata 1000 adet e-dergiyi , bir veri tabanı içinde bir yıl süreyle kullanıyorlardı. Bu mucizevi bir durumdu.
D
Kağıt

Dergi


Abonelikleri

Azalmaya


başladı

ergi veri tabanları tamamen akademik kütüphanelerin gündemine girmişti.

Kütüphaneler Aggregator’ lerin veri tabanlarına büyük bir hızla abone olmaya başlamıştı

Kağıt dergi abonelikleri yavaş yavaş iptal ediliyor veya en azından iptal edilmesi gündeme geliyordu.

Veri tabanları artık koleksiyonların temel kaynaklarından birini oluşturmaktaydı .
Bu mucizenin bedelini ödeyen bir grup vardı: Yayınevleri !

1000 dergiyi içeren bir veri tabanının fiyatı yaklaşık 20.000 A.B.D. dolarıydı. Bu durumda 1 derginin fiyatı 20 A.B.D. doları etmekteydi. Sonuç olarak, yayınevleri dergi başına bir kaç ‘penny’ kazanmaktaydılar. Normal şartlarda 350 A.B.D. Doları ile 1000 A.B.D. Doları arasında sattıkları dergilerden elde ettikleri kazanç veya kar payı neredeyse sıfıra inmişti. (1)


Oysa ürün piyasada , hem de uluslararası piyasada tutmuştu. Firmalar arasında

kıyasıya bir rekabet oluşmuştu. Öte yandan, yayınevleri için artık tek yanlı ilişki bitmeliydi. Onlar tekrar eski kazançlarını elde etmeliydiler.


Mucize

Bitiyor


Liblicence-l@lists.yale.edu. Listesine gönderilen e-postalar mucizenin bittiğinin göstergesiydi. (2)
Kütüphaneciler hayretler içindeydiler. Daha önce kullandıkları bazı dergilerin genellikle son sayıları artık veritabanları içinde mevcut değildi.


Delay


Not available
Embargo
delay’, ‘not available’, ‘embargo’ vb. sözcükler veritabanı literatürüne girmişti.
Veritabanlarında bulunan dergilerin son sayılarına, son üç aylık veya son bir yıllık sayılarına ambargo konmuştu. Makaleler ortadan kalkmış sadece özetleri kalmıştı.
Bir bölümü olduğu kadarıyla kalmış, yeni sayıların gelişi kesilmişti
Bazı dergiler ise tümüyle yok olmuştu. Sansür başlamıştı. Ambargo konmuştu.
Gerektiğinde önceden haber verilmeden dergilerin veri tabanından çıkartıması veya ekleneceği bilgileri dergi listelerinde yer almaya başlamıştı.
Üç firma arasında süren rekabete bir boyut daha eklendi. Kötü bir durum olan ‘ambargoyu’ ‘Halka İlişkiler’ anlayışı içinde duyurmaktı. Olumsuzluğu olumlulaştırma çabaları başladı. En iyisi cesur bir tutum alıp bu durumu her yerde duyurmaktı. Müşterisinin güvenini tekrar kazanmaktı amaç. Dolayısıyla ‘ambargolu dergi’ bilgisi hemen ve her yerde duyurulmalıydı ve duyuruldu.

Gale web sayfasına ambargo bilgisi eklenmişti. Proquest listelerinde belirtiyordu. Ebsco daha da ileri giderek bu bilgiyi MARC* kayıtlarına da ekledi


Tablo: (1)

EBSCO**


Academic Search Premier:

Full Text :3,606

Ambargo :1,809
Business Source Premier

Full Text :2,826

Ambargo :574
PROQUEST

ARL


Full Text : 1942 dergi

Ambargo : 193


ABI

Full Text : 1073 dergi

Ambargo : 196
THOMSON GALE

Academic ASAP

Full Text : 705

Ambargo : 28


Business and Company

Resource Center

Full Text : 2661

Ambargo : 214

Durumu bildirmek ilk çözümdü. Takip eden çözümler ise ‘backfile’ sayılarını arttırmaktı. Veritabanlarında eski sayılar artmaya başladı. Kıyasıya çözüm ve rekabet ise ‘exclusive’ (3) uygulamasında görüldü. Bir dergi bir firma tarafından satın alınıyor ve başka hiç bir yerde yayınlanmasına izin verilmiyordu.

Aynı dönem içinde dergilerini veritabanlarından çeken yayınevleri, dergileri ‘online’ veya ‘online + print’ olarak satmaya başladılar. Fiyatlar tekrar normal piyasa fiyatlarıydı.


Bir diğer örnek yayınevleri kendi veritabanlarını oluşturup piyasaya sürdüler. Sansür ortadan kalkar gibiydi.
Akademik kurumlar da oluşturdukları veritabanlarını kendileri satıyor veya aracı firmalarla sattırıyorlardı. Akademik kurum ve yayınevlerinin bu veritabanlarında dergilerin son sayıları mevcuttu. Dergi sayıları azalmış fiyatlar uygun düzeye çekilmişti.

Yayınevleri kendisini daha fazla memnun edecek bir seçenek yaratmıştı.

Türkiye’de durum:
Ülkemizde akademik kütüphaneler e-dergiler ve dergi veritabanlarına karşı ilk günden beri olumlu bir tutum içindeydiler. Hatta bu amaçla ANKOS (Anadolu Üniversite Kütüphaneleri Konsorsiyumu) adlı bir inisyatif, bir birliktelik oluşturdular. Özellikle ANKOS’un kurulmasından sonra dünya ölçeğinde firmalar ve yayınevleri ile çok canlı ve olumlu ilişkiler geliştirilmiştir.
2002 yılı itibariyle, ANKOS kapsamında 60 akademik kütüphane 15 şirketin 239 ana veritabanına abonedir. Eğer tek tek veritabanları dikkate alınırsa, bu sayı daha yüksektir. Kütüphanelerin kendi başına şirketlerle yaptıkları aboneliklerle bu rakam daha da artmaktadır. (4)
Sözün özü Türkiye iyi bir e –kullanıcıdır.
Ambargolu veritabanı ile ilgili 29 Üniversite Kütüphane Müdürüyle yaptığım tek soruluk ankette 28 kişi veritabanlarında ambargolu dergilerin olması satın alma kararımı “olumsuz” yönde etkiler. 1 kişi ise “hiç etkilemez” diye yanıtlamıştır. (5)
Anketten de anlaşılacağı gibi ambargo satın almada olumsuz bir etkendir.
Örnek alınan ambargolu veritabanlarının Türkiye satışlarına veya yıllık aboneliklerine baktığımızda ise aşağıdaki durum ortaya çıkmaktadır:
Tablo: (2)
Türkiye’de EBSCO Ambargolu Veritabanı Aboneliği
Yıl ASP BSP ASE

2003 25 18 10

2002 13 14 11

Türkiye’de PROQUEST Ambargolu Veritabanı Aboneliği


Yıl ARL ABI

2003 9 18

2002 8 10

Çelişik bir durum gözükse de ambargolu veritabanlarının satışının artması onun cazibesini yitirmediği anlamındadır. ANKOS’un kurulmasından da anlaşılıyor ki artık veritabanları kütüphanelerin en temel bilgi kaynaklarından biri olmuştur.


Süreç halen devam etmektedir.
Serdar Katipoğlu

İstanbul Bilgi Üniversitesi

Kütüphane ve Elektronik Kaynaklar Merkezi

Notlar:
MARC* Machine readable cataloging record : Kaynakla ilgili kataloglama enformasyon.


EBSCO** En fazla akademik dergiyi içinde barındırıyor. O’leary, Mick.

‘Big Databases Pose Big Questions’, Online May/Jun 2001, p82-85.


Tablo (1) Veriler şirketlerinTürkiye ofislerinden alınmıştır. Gale bilgileri ise

kendi web sayfasından

Tablo (2) Veriler şirketlerinTürkiye ofislerinden alınmıştır.

Kaynaklar:




  1. Brooks, Sam ‘Percpectives: integration of information resources and collection development strategy’, Journal of Academic Librarianship, Jul2001 vol.27 issue 4

  2. http://www.library.yale.edu/~llicence/ListArchives

(3) Krumenaker, Larry ‘A tempest in a librarian’s Teapot’, Searcher

Jul/Aug2001 vol.9 issue 7, p.40-

(4) ANKOS www.lib.metu.edu.tr/ankos

(5) Tek soruluk e-posta anketi



Aggregators / Firmalar

www.epnet.com.
www.proquest.com
www.gale.com






    Ana sayfa


Elektronik dergi veritabanlari ve ticari sansüR

Indir 34.79 Kb.