bilgiz.org

ÇELİk ahmet çELİK




Sayfa1/11
Tarih29.12.2017
Büyüklüğü0.69 Mb.

Indir 0.69 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11



ÇELİK AHMET ÇELİK

ÖLÜM VE BEDENSEL ZARARLAR NEDENİYLE

TAZMİNAT DAVALARI

Web: www.TazminatHukuku.com

E-posta:celik@tazminathukuku.com

__________________________________________________________

Bahariye Caddesi Miralay Nazım Sokak No:23 Kat:1 – Kadköy/İstanbul

TEL: 0216.330 12 91 * 330 12 92 * 0216.345 96 09 - FAKS : 0216.330 12 93

Cep: 0538.985 63 80 * E-mail: celikahmetcelik@ttmail.com

İÇİNDEKİLER
GİRİŞ BÖLÜMÜ

I- KONUYA GENEL BAKIŞ


II-ZARAR VE TAZMİNAT

1) Tazminat ve zarar kavramları

2) Zarardan sorumluluk ve sorumlular

3) Zarar türleri

4) Zarar türlerine ilişkin açıklamalar

5) Can zararı-mal zararı ayrımının gerekliliği


III-CAN ZARARLARI VE TAZMİNAT ÖLÇÜSÜ

1) Geçmişten bugüne can zararları

2) İnsan zararları konusunda tarihsel gelişim

3) Makine insan anlayışı sona erdirilmelidir

4) Can zararlarında tazminatın ölçüsü ne olmalıdır

IV- DESTEKTEN YOKSUN KALMA TAZMİNATI

1) Kimler destekten yoksun kalır ve kimler destek olur

2) Yoksun kalınan nedir

3) Destekten yoksun kalma tazminatı nasıl hesaplanmalıdır
V- BEDENSEL ZARARLAR NEDENİYLE TAZMİNAT

1) Bedensel zararlar nedir, nelerdir

2) Güç kaybı tazminatı nedir

3) Kalıcı sakatlıklar (sürekli işgöremezlik zararları) nasıl değerlendirilmelidir

4) Geçici işgöremezlik zararları nedir, nasıl hesaplanmalıdır

5) Tedavi giderlerinin türleri ve kapsamı ile hesaplanması konusunda bilgiler


VI- MANEVİ TAZMİNATIN ÖLÇÜSÜ

GİRİŞ

CANA GELEN ZARARLAR NEDENİYLE

MADDİ VE MANEVİ TAZMİNAT

I- KONUYA GENEL BAKIŞ

Hukuk toplumun temeli olduğuna göre, yasaların öncelikli olarak kişilerin “yaşama hakları”nı güvence altına alacak biçimde düzenlenmesi ve yasaları uygulayacak olanların da bu hakkı titizlikle korumaları gerektiğini kabul etmeliyiz. Yaşama hakkı, siyasal amaçlı “İnsan hakları” söylemlerinden çok daha önemlidir. Çünkü bireylerin can güvenliğini yeterince sağlayamıyorsak, soyut “insan hakları” kavramının bir anlamı ve önemi kalmaz.

Yaşama hakkının ayrılmaz parçası “sağlıklı yaşama” hakkıdır. Bu evrensel bir konudur. Bunun içinde çözüm bekleyen çevre sorunları, havanın, suyun, toprağın kirletilmesi, ormanların yokedilmesi, besinlerin doğal yapılarının değiştirilmesi, aşırı kazanç hırsıyla insan sağlığını bozan yiyecek, giyecek ve aygıtlar üretilmesi ve satılması, gelirin ve kaynakların paylaşımındaki dengesizlik, ekonomik eşitsizlikler, üretim ve tüketim savurganlığı ile yaşam kaynaklarının tüketilmesi ve bazı türlerin geri dönülmez biçimde yokedilmesi, sömürü gibi konular vardır.

Biz burada bu kadar geniş ve kapsamlı konuları ele alacak değiliz. Konumuz, “yaşama hakkı” temelinde haksız eylem veya hukuka aykırı bir olay sonucu ölüm/öldürme veya bedensel zarara uğratma nedeniyle ödenecek tazminatın ne olması, nasıl hesaplanması gerektiği ile sınırlıdır. Uygulamada neler yapıldığını veya neler yapılması gerektiğini anlatmaya başlamadan önce, bu konuya bakış açımızı ve temel ilkelerimizi açıklama gereğini duyuyoruz. Sırasıyla:

1) Haksız eylem veya hukuka aykırı bir olay sonucu öldürülen veya ölümüne neden olunan kişinin yakınlarına ya da bedensel zarara uğratılanlara kesinlikle bir tazminat ödenmeli; kişileri haksızlığa uğratacak ve zarar sorumlularını tazminat ödemekten kurtaracak yorum, uygulama ve yasal düzenlemelerden kaçınılmalıdır.

2) Her kişinin hukukça korunması gereken bir “yaşama hakkı” olduğuna göre, ödenecek tazminatın miktarı konusunda kişiler arasında eşitlik sağlamanın yolları aranmalı; varlıklı-yoksul ayrımı yapılmaksızın ve zara,ra uğrayanların toplumdaki yerleri ile iş ve kazançlarına bakılmaksızın ortak bir (taban) tazminat ölçüsü bulunmalıdır.

3) Ödenecek tazminatın sorumluluk ölçüsü “toplumsal tehlike-sosyal risk” ağırlıklı olmalı; kusur sorumluluğundan daha fazla “objektif tehlike sorumluluğu” ilkesine göre değerlendirme yapılmalıdır.

4) Sigorta güvenceleri de “sosyal risk” ilkesine uygun olmalı; “sorumluluk sigortaları” belirsiz, tartışmalı, yetersiz bir takım hesap formüllerine dayalı olduğundan, önceden belirlenmiş miktara (meblâğa) dayalı “can sigortaları” yaygınlaştırılmalı; hemen tüm iş kollarında, işyerlerinde ve çalışma alanlarında can sigortası (kaza sigortası) yaptırılması “zorunlu” hale getirilmelidir.

5) Zarar gören kişilerin “zararı” ne ise, haksız ve hukuka aykırı olay sonucu neyi kaybetmişlerse, neleri eksilmişse, nelerden ve kimlerden yoksun kalmışlarsa onun karşılığı (ortak bir ölçü çerçevesinde) tazminat olarak ödenmeli; sorumluluk (zarar) sigortalarında, eğer zarar görenlerin kusura katılımları (kusurları) yoksa, tazminattan indirim yapılması asla düşünülmemelidir. Özellikle, haksız eylemin yol açtığı zarar ile “nedensellik bağı” kurulamayacak olan (miras, miras gelirleri, şirket kâr payları, sosyal güvenlik gelirleri, kaza ve yaşam sigortalarından alınan paralar gibi) kazanım ve edinimler tazminattan indirim nedeni olmamalı; kişilerin kendi olanaklarıyla veya yakınlarının yardımlarıyla zararı gidermiş bulunmaları, tazminatın reddi sonucunu doğurmamalıdır. Zaten, 6098 sayılı yeni Türk Borçlar Kanunu’nun 55.maddesiyle bu konuda kesin bir çizgi ve sağlam bir ölçü ortaya konulmuştur.

Aşağıda, savunduğumuz bu ilkeler doğrultusunda, tazminat ve sigorta konularının ayrıntılarına gireceğiz.



II- GENEL OLARAK ZARAR VE TAZMİNAT

1- Tazminat ve zarar kavramları

a) Tazminat, haksız eylem veya hukuka aykırı bir olay sonucu, isteyerek (kasıtlı) veya istemeyerek (taksirli) verilen maddi ve manevi zararların karşılığının “ödenmesi” veya “ödetilmesi”dir.



Zarar, öğretide dar ve geniş anlamda olmak üzere iki türlü tanımlanmaktadır.

Geniş anlamda zarar, kişinin hukukça korunan maddi ve manevi varlıklarında istenci dışında meydana gelen olumsuz değişiklikler, eksilmeler ve yitiklerdir.

Dar anlamda zarar, bir kimsenin malvarlığında istenci dışında meydana gelen eksilmedir. Buna kısaca “maddi zarar” denilmektedir.

Maddi zarar, genellikle fark kuramına dayandırılmakta ve “malvarlığının aktifinin azalması ve pasifinin artması veya kazanç kaybına uğranılması; zarar verici eylem veya olay olmasa idi, malvarlığının alacağı durum ile eylem sonucu aldığı durum arasındaki fark” olarak tanımlanmaktadır.1

Fark kuramı daha sonra yumuşatılarak, geleneksel malvarlığı anlayışına bağlı zarar kavramının kapsamı “normatif zarar” kuramıyla genişletilmiş; parayla ölçülebilen bazı değerlerin eksilmesi veya yitirilmesi de maddi zarar kabul edilmiştir.2 Örneğin, haksız eylem sonucu beden gücü eksilen kişinin henüz bir işi ve kazancı bulunmasa bile çalışma ve kazanç elde etme yeteneğini belli bir oranda veya tümüyle yitirmiş olması ya da çalışan kişinin kazancı azalmasa bile aynı kazancı elde ederken sakatlığı oranında daha fazla güç harcayacak olması, tazminat isteminin haklı nedeni kabul olunmuştur. Bu konuyu ilerde can zararlarına ilişkin bölümlerde geniş biçimde ele alacağız ve başka örnekler vereceğiz.

b) Zarar, sorumluluk hukukunda “tazminat” borcu doğuran koşulların en önemlisidir. Bir eylem veya olay, hukuka aykırı olmasına karşın, bir “zarar” doğurmamışsa, tazminat da söz konusu olmaz. Bir zarar doğmuş olup da, haksız eylem veya hukuka aykırı olay ile zarar arasında “neden-sonuç” ilişkisi kurulamıyorsa ya da zarar görenin ağır kusuru veya önlenemez doğa olayı (mücbir sebep) gibi nedenlerle sorumluluk yönünden “nedensellik bağı” kesilmişse, gene tazminat istenemeyecektir.



2- Zarardan sorumluluk ve sorumlular

Zarar sorumluları ve zarardan sorumluluk, öğretideki bölümlendirmelere koşut olarak, 6098 sayılı yeni Türk Borçlar Kanunu’nda da “kusur sorumluluğu ve kusursuz sorumluluk” olarak iki ana bölüme ayrıldıktan sonra, kusursuz sorumluluk 1.Hakkaniyet sorumluluğu, 2. Özen sorumluluğu, 3.Tehlike sorumluluğu olarak üçe ayrılmıştır.



3- Zarar türleri

Öğretide zarar türleri değişik biçimlerde bölümlendirilmekte olup,3 bize göre şöyle bir ayrım yapılabilir:

a) Maddi zarar - Manevi zarar,

b Kişilere ilişkin zararlar - Nesnelere ilişkin zararlar

c) Doğrudan zarar - Dolaylı zarar (bağlantılı zarar)

ç) Doğrudan etkilenenin zararı - Dolayısıyla etkilenenin zararı (Yansıma zarar)

d) Gerçekleşmiş zarar - Gerçekleşecek zarar

e) Olumlu zarar- Olumsuz zarar

f) Somut zarar - Soyut zarar

g) Biz, bu türlere bir yenisini ekliyoruz ve “can zararı - mal zararı” ayrımına yer veriyoruz.



4- Zarar türlerine ilişkin bazı açıklamalar

Yukardaki zarar türlerini, ölüm ve bedensel zararlar nedeniyle tazminat konularıyla ilişkilendirerek şu açıklamaları yapabiliriz:

a) Maddi zarar, hem kişilere hem nesnelere ilişkin zararlarda söz konusu ise de, manevi zarar, yalnızca kişi varlığı zararları içindir.

b) Kişilere ilişkin zarar ile nesnelere ilişkin zarar ayrımında, “nesnelereilişkin zararlar, “taşınır taşınmaz mallara, eşyaya ve benzeri şeylere gelen zararlar” anlamında olup; bu tür zararlar ile zararın değerlendirmesinde söz konusu “malvarlığında eksilme” kavramı birbirine karıştırılmamalıdır. Bu ayrım özellikle, yaygın ve yanlış bir biçimde “can” zararlarının “malvarlığı zararı” olarak değerlendirilmesinde önem taşımaktadır. Aşağıda can zararları konusunda görüşlerimizi açıklarken bu konu üzerinde çokça duracağız.

c) Doğrudan zarar, haksız eylemin ilk ve yakın sonucu olan zarardır. Dolaylı zarar ise, ilk zarara bağlı ve ondan yansıyan zarardır.4 Dolaylı zarar, bize göre yansıma zarar değil, asıl zarardan kaynaklanan ve onunla bağlantılı olan “ek zarar”dır. Örneğin, trafik kazasında bir organını yitiren kişinin bu zararı doğrudan zarardır. Eğer bu kaza, kişinin çektiği sıkıntılar nedeniyle ruh sağlığını bozmuşsa, diyabet veya kalp hastalığını tetiklemişse, bunlar dolaylı zarardır ve asıl zararla birlikte tazminat olarak değerlendirilmesi gerekir.

ç) Haksız eylemden veya hukuka aykırı olaydan zarar gören “doğrudan etkilenen” kişidir. Bu kişinin uğradığı zarardan “dolayısıyla etkilenen” üçüncü kişiler de olabilir.Buna öğretide “yansıma zarar” denilmektedir. Örneğin, trafik kazasında yaralanarak aylarca sahneye çıkamayan şarkıcı yüzünden, konser düzenleyicisi kazanç kaybına uğramışsa, bu kişinin zararı “yansıma zarar”dır. Bunun gibi, işverenin ölümüyle işyeri kapanmışsa işsiz kalan işçilerin, tiyatro sanatçısının ölümüyle kapalı gişe oyunun sona ermesi yüzünden kazanç kaybına uğrayan tiyatro sahibinin, sinema oyuncusunun ölümüyle filmi yarıda kalan yapımcının, yıldız futbolcunun beden gücü kaybına uğramasıyla spor kulübünün, üst düzey yöneticinin ölümüyle kazancı azalan şirketin zararları “yansıma zarar”dır. Doğrudan zarar görenlerden yansıyan bu dolayısıyla zararlar nedeniyle “üçüncü kişi” konumundaki kişilerin tazminat isteme hakları yoktur.


Öğretideki kimi görüşler, yukardaki örneklerde "dolayısıyla zarar" gören ve tazminat isteyemeyecek olan kişiler gibi, ölenin desteğinden yoksun kalan (eşi,çocukları, annesi, babası vb.) yakınlarını da "üçüncü kişi" olarak nitelemekte; bu kişilerin doğrudan değil dolaylı zarar gördüklerini, dolaylı zararın bir alt kavramının "yansıma zarar" olduğunu, her ne kadar yansıma yoluyla zarar görenlerin tazminat isteme hakları bulunmamakta ise de, ölenin desteğinden yoksun kalan yakınlara yasal düzenlemeyle bu hakkın tanındığını; yakınların tazminat isteme haklarının yansıma zararın ayrık bir durumu olduğunu ileri sürmekte iseler de, bizce, bu görüşler son derece yanlıştır. Çünkü ölen kişi, ölüm yüzünden zarara uğramadığına göre, bunun yansıması da olmaz. Hem ölen kişinin zarara uğradığından sözetmek doğa yasalarına aykırıdır; onun malvarlığı üzerindeki tasarrufu ölümle sona ermiştir. Zarar kavramı ve zarara uğrama olgusu, yaşamda var olan ve yaşayan kişiler (sağlar) için söz konusudur. Ölen için yaşam sona ermiş, kâr-zarar hesabı bitmiştir. Halk deyişiyle, dünya malı dünyada kalmıştır.

Öte yandan,"destekten yoksun kalma tazminatının doğrudan doğruya hayatta kalanların kişiliklerinde doğan bağımsız bir hak (doğrudan zarar) olduğu, bu hakkın onlara ölenden geçmediği" tanımı ile "yansıma zarar" görüşü çelişmektedir.

Zararı, hem destekten yoksun kalan kişilerin “malvarlığının eksilmesi” olarak tanımlayacaksınız, hem de ölenin zararından söz edeceksiniz. Oysa, öldürülen kişi bir zarara uğramamış, malvarlığı eksilmemiş, yalnızca bu dünyadaki varlığı sona ermiştir. Ölenin malvarlığı, mirası (ki varsa) yerinde durmaktadır, eksilmemiştir. Eğer eksilecek veya ortadan kalkacaksa, bunu mirasçılar veya üçüncü kişiler gerçekleştireceklerdir.
Mantıksal ve ekonomik açıdan bakıldığında “yararlanma” olgusunda, hem nesneler hem kişiler vardır. Bir kimse “yararlandığı” bir nesneyi, bir eşyasını, bir malvarlığını yitirmişse bu bir “doğrudan zarar”dır. Aynı kişi ekonomik yönden “yararlandığı”, kendisine ekonomik yönden destek olan, yardımını gördüğü kişiyi yitirmişse, tıpkı yitirdiği nesne (eşya, para, mal gibi) “doğrudan zarar” görür. Buna yansıma zarar demek yanlıştır. Hem, zarar kavramı, “malvarlığında azalma, ekonomik yönden aktifin azalıp pasifin artması” biçiminde tanımlanmıyor mu ? O halde ölenin ekonomik katkısından yoksun kalınması neden yansıma zarar olsun? Parasal destekliğin dışında, yardım ve hizmet ederek desteklikte bile bir “doğrudan yoksun kalınma” olgusu vardır.
Özetle, yararlanılan bir nesnenin yitirilmesi ile yararlanılan bir kişinin yitirilmesi arasında ekonomik ve mantıksal açıdan hiçbir fark yoktur. İkisi de “doğrudan zarar”dır.

Yargıtay, ağır bedensel zarara uğrayan kişinin yakınlarının manevi tazminat isteme haklarını bile “yansıma zarar” değil, “doğrudan zarar” olarak nitelemekte; onların olaydan doğrudan etkilendiklerini kabul etmektedir. Bu nitelemeye bakarak ve destekten yoksun kalma tazminatı isteme hakkının, mirasçılık sıfatından bağımsız, ölümle intikal etmeyen, destekten yoksun kalanların kişiliklerinde oluşan bağımsız bir hak” olduğu tanımını da anımsayarak, bunun “yansıma zarar” olarak görülmesinin asla doğru olmadığını rahatlıkla söyleyebiliriz.

Şunu da ekleyelim ki, destekten yoksun kalma tazminatının "yansıma zarar" olarak nitelenmesinin vardığı sonuç "yansıma kusur" olunca, bir yanlışa daha düşülmektedir ki o da şudur: Ölen destek belli bir oranda kusurlu ise tazminatın kusura göre indirilmesi veya tam kusurlu ise davanın reddedilmesi, ölen kusurlu olduğu için değil, davalı kusursuz veya az kusurlu olduğu içindir. Karşı taraf, elbette, kusuru kadar tazminat ödeyecektir. Burada söz konusu olan indirim değil, karşı tarafın kusur oranına göre tazminat yükümlülüğüdür.5

Bu konuda bazılarının anlamamakta direndiği bir başka husus da, 2918 sayılı KTK’nun 92.maddesi (b) bendindeki işleten ve sürücü yakınlarının Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası’ndan yararlanma hakları konusundadır. Yasa’nın açık hükmüne karşın, “yansıma zarar” savunucuları, “kimse kendi kusurundan yararlanamaz” ilkesini öne sürerek işleten ve sürücünün “kusurlarını” destekten yoksun kalanlara “yansıtmışlar” ve böylece “yansıma kusur-yansıma suç” icat etmişlerdir ki, böyle bir sonuç, bilindiği gibi, suçların ve cezaların kişiselliği temel ilkesine aykırıdır. (5237/TCK.m.20)

d) Gerçekleşmiş zarar -Gerçekleşecek zarar nitelemesi, tazminat hesaplarında son derece önemli bir değerlendirme ölçüsüdür. Haksız eylem sonucu bedensel zarara uğrayan kişinin veya destekten yoksun kalanların dava tarihine kadar belirlenen (görünen) zararları “gerçekleşmiş zarar”dır. Buna tazminat hesaplarında “işlemiş dönem zararları” da denilmektedir. Bedensel zarara uğrayanın yaşam süresine ve destekten yoksun kalanların destek sürelerine göre “işleyecek dönem” zararları da geleceğe yönelik olmasına karşın “gerçekleşecek” değil, “gerçekleşmiş zarar” kabul edilmektedir. O halde, “gerçekleşecek” zarar nedir ?

Gerçekleşecek zarar, bedensel zararlarda söz konusu olup, henüz belirlenmesi olanaksız, ilerde yapılması olası bir takım tedavi ve ameliyat masraflarıdır. Örneğin, yüzdeki kalıcı izler için henüz tıbbi düzeltme yapılamıyorsa, ilerde yapılacak ameliyat masrafları, yaşam boyu alınacak ilâçlar “gerçekleşecek zararlar”dır. Yargıtay kimi kararlarında bu tür zararları da “gerçekleşmiş zarar” olarak nitelemektedir.

e) Yukardaki zarar türleri arasında yer alan olumlu-olumsuz zararları, ölüm ve bedensel zararlarla doğrudan ilgili görmediğimiz için bu konuda açıklamaya yer vermiyoruz.

f) Somut zarar - Soyut zarar ayrımında, somut zararın “maddi zarar” ve soyut zararın “manevi zarar” karşılığı olduğunu söyleyebiliriz. Manevi zarar, her ne kadar soyut bir değerlendirmeyle belirlenmekte ise de, onu olabildiğince somutlaştırmak ve maddi tazminat benzeri bir hesaplamayla saptamak gerektiği düşüncesindeyiz.



5- Can zararı-mal zararı ayrımının gerekliliği

Ölüm nedeniyle destekten yoksunluğu ve beden gücü kayıplarını “malvarlığı zararı” olarak nitelemenin ve bu zararı “malvarlığının aktifinin azalması, pasifinin artması; zarar verici olay öncesi ile sonrası arasındaki malvarlığı farkı” olarak açıklamanın ne kadar gerçekçi olduğu üzerinde pek az durulmuştur. Sorumluluk hukukundaki gelişmelerle bazı değişiklikler yapılmış ve daha gerçekçi çözümler üretilmiş ise de, bunlar yeterli olmayıp, cana gelen (insana verilen) zararları, fark kuramına bağlı malvarlığı zararı ve kazanç kayıpları olarak değerlendirmekten kesin vazgeçilmelidir. Tarihsel gelişim, insanın doğası ve yaşam gerçekleri bunu gerektirmekte; “can” zararlarının farklı bir biçimde değerlendirilmesinde kesin zorunluluk bulunmaktadır. En başta dediğimiz gibi, “yaşama hakkı” ve onun ayrılmaz parçası olan“sağlıklı yaşama” hakkı, hakların en kutsalıdır. Hukukun öncelikle bu hakları en doğru ve adaletli biçimde koruması, güvence altına alması gerekir.

Aşağıda, ölüm ve bedensel zararların nasıl değerlendirilmesi gerektiği konularını geniş biçimde işleyeceğiz ve buna ilişkin tazminat hesaplarına bir ölçü arayacağız.
III- İNSAN ZARARLARI VE TAZMİNAT ÖLÇÜSÜ

1- Geçmişten bugüne can zararları

Yukarda kısaca belirttiğimiz gibi, tazminat ödenmesini gerektiren “zarar” kavramı konusunda ne yazık ki, öğretide mal ve can zararı ayrımı yapılmamış; zararın, genel olarak “malvarlığında eksilme, malvarlığının aktifinin azalması, pasifinin artması, kazanç kaybına uğranılması” biçiminde tanımlanmasından öteye geçilememiştir. Bu, son derece katı, maddeci insanın değerini ve yaşama hakkını gözardı eden, insanı bir mal gibi, eski çağlarda pazarda satılan bir köle ya da rant sağlayan bir makine gibi gören, her şeyi para ile ölçen anamalcı (kapitalist) bir anlayıştır.

Bu anlayıştakilere göre, “zarar”dan anlaşılması gereken eksilen beden veya yitirilen can değildir; canların ve bedenlerin ekonomik verimliliklerinin ortadan kalkması veya azalmasıdır; kazanç sağlama olanaklarının tükenmesi veya eksilmesidir. Bunlar yıllarca, haksız eylem sonucu öldürülen/ ölümüne neden olunan kişilerin yakınlarının isteyebilecekleri tazminatın, yiten canın bedeli değil, ölen kişinin “parasal” desteğinin ortadan kalkması yüzünden uğranılan maddi zararın karşılığı olduğunu; eğer ölenin sağlığında “bakım gücü” yoksa, bir işi, kazancı, parasal olanakları bulunmuyorsa, yakınlar için maddi tazminatın söz konusu olamayacağını; bunun gibi, yakınların ölenin destekliğine gereksinimleri bulunmadığı sonucuna varılmışsa, varlıklı kişilerse, ölenden, hatta üçüncü kişilerden bir miras kalmışsa, kendileri çalışıp kazanç elde ediyorlarsa, gene tazminat isteyemeyeceklerini; destek tazminatı diye adlandırılan bu tazminat türünün iki koşulundan birincisinin “ölenin bakım gücü”, ikincisinin yakınların “bakım ihtiyacı” olması gerektiğini; ödenecek tazminatın konusunun “malvarlığındaki eksilmenin ve yaşam düzeyindeki parasal düşüşün ortaya çıkardığı maddi zararın” giderilmesi olduğunu savunmuşlardır. Onlar için, hiçbir zaman yitirilen can veya eksilen, sakat bırakılan beden başlıbaşına bir tazminat isteğinin haklı nedeni olmamıştır.

Uzun yıllar boyunca yargıdaki uygulamalarda insana verilen zararlar, öğretiden gelen ve yukarda açıklanan etkilerle “can” zararı olarak değil “mal” zararı olarak değerlendirilmiş; haksız eylemden zarar gören kişilerin açtıkları davalarda tazminatın ölçüsü “malvarlığı eksilmesi” veya “kazanç kaybı” olmuş; yiten can veya eksilen sakat kalan beden, olay öncesinde eğer çalışıp kazanç elde etmiyorsa, parasal bir değer üretmiyorsa ya da ilerde çalışıp para kazanma olasılığı yoksa, maddi tazminat söz konusu olamayacağı türünden zarar sorumlularını tazminat ödemekten kurtaran sonuçlar yaratılmış; öte yandan her kişinin kazanç düzeyine göre tazminat tutarları farklı olmuş; kazancı yüksek olan fazla, kazancı düşük olan az tazminat almıştır.

Maddi tazminatı “malvarlığı eksilmesi” ya da “kazanç kaybı” koşuluna bağlayan, bir işi ve kazancı olmayanlar, geliri ve parasal gücü bulunmayanlar yönünden “maddi zararı” kabul etmeyen anlayışın yarattığı adaletsizlik, geniş anlamda zarar tanımı içerisinde yer alan “kişi varlığı haklarında eksilme” kavramına dayandırılarak “manevi tazminat” ile giderilmek istenmiş ise de, uygulamada mahkemeler manevi tazminata karar vermeden önce “tarafların sosyal ve ekonomik düzeylerini” hiç de sağlıklı olmayan bir biçimde araştırdıktan sonra, manevi tazminatın miktarını belirlerken kişilerin malvarlığını, parasal gücünü, kazanç düzeyini gözönünde tuttuklarından, burada da etkin ölçü “can bedeli” değil, “malvarlığı değeri” olmuştur.

Zamanla bazı duyarlı hukukçuların çabalarıyla bu kalıplaşmış görüşler oldukça yumuşatılarak insancıl ve hakça çözümler üretilmiş; uygulamadaki katılıkları gidermek, adaletli bir çözüme ulaşmak amacıyla “mal” zararı kavramına esneklik kazandıran bazı kuramlar ortaya atılmış ve bunlar yargı kararlarına da yansımış ise de, gene de “mal zararı” anlayışından fazla uzaklaşılmamıştır.

Örneğin “kazanç kaybı” kavramına eklenen “güç kaybı” değerlendirmesi bu tür yaklaşımlardan biridir. Buna göre, haksız eylem sonucu bedensel zarara uğrayan kişinin kazançlarında bir azalma olmasa bile, aynı kazancı elde etmek için sakatlığı oranında daha fazla güç (efor) harcayacağından, bunun, yani beden gücü kaybının karşılığının “tazminat” olarak ödenmesi gerektiği kabul olunmuştur. Sonraki yıllarda daha insancıl ve hakça çözümler üretilmiş olup, bunları ilerde açıklayacağız.

Ölüm nedeniyle destekten yoksun kalma tazminatında da, geçmiş yılların bakım gücü ve bakım ihtiyacı kavramları, yansıma zarar ve fark kuramı gibi yaşam gerçeklerine aykırı görüşler terkedilmiş veya hafifletilmiş, bazı olaylarda büsbütün etkisiz kılınmış; örneğin, parasal desteklikten daha çok “yardım ve hizmet” ederek destekliğe ağırlık verilmiş; kişilerin bir işleri ve kazançları olmasa bile yakınlarına yardım ve hizmet ederek destek olabilecekleri; destekten yoksun kalanlar varlıklı kimseler olsalar bile, ölenden onlara yüklü bir miras, türlü malvarlıkları kalmış ve sosyal güvenlik kurumlarından gelir bağlanmış olsa dahi, tazminat isteme hakları bulunduğu; elde ettikleri (miras, sigorta gibi) türlü kazanımların tazminattan indirim nedeni olamayacağı kabul olunmuş ise de, sorumluluk hukukundaki bu gelişmeleri, Yargıtay kararlarındaki bu olumlu değişimleri göremeyen, kavrayamayan kimi hukukçu ve yargıçların yanlışta ısrar etmelerini kaygıyla izlemekteyiz.

Bize göre, insana verilen zararlar bir “mal zararı” gibi değil, bir “can zararı” olarak değerlendirilmeli; ölüm ve bedensel zararlar nedeniyle ödenecek tazminatın ölçüsü “insanın değeri” kavramına, yaşam gerçeklerine uygun ve “yaşama hakkı”nı koruyup kollayacak nitelikte olmalıdır. Bunun nasıl ve hangi yöntemlerle yapılacağına, nasıl gerçekleştirileceğine ilişkin görüşlerimiz aşağıdaki bölümlerde sırası geldikçe açıklayacağız.

2- İnsan zararları konusunda tarihsel gelişim ve insanın doğası gözardı edilemez.

Bütün bilim ve sanat dallarında çalışanlar, insanlığın gelişimini, düşüncede, bilimde, inançta, toplumların siyasal ve ekonomik gelişiminde ya da değişiminde neler olup bittiğini, kısaca uygarlık tarihini bilmek zorundadırlar. Geçmişte olanları bilmeyenler, öğrenemeyenler çağa ve değişen toplumların gereksinimlerine uygun çözümler ortaya koyamazlar; bilimin gelişmesine, yeni yasaların oluşmasına katkıda bulunamazlar.

Tüm toplum bilimlerinde olduğu gibi, hukukta da tarihsel evrim ve yaşam gerçekleri ile insanın “doğal yapısı” gözardı edilmemek gerekir. Aksi takdirde toplum duyuncunu rahatlatacak, hukuktan ve yargıdan bekleneni gerçekleştirecek doğru bir çözüme ulaşılamaz. Bu nedenle hukukçular da, geçmişten bugüne adalet anlayışının ve uygulamanın gelişimini tarihsel süreç içinde ele almak ve bu süreci izlemek zorundadırlar.

İnsan zararları (ölüm ve bedensel zararlar) konusunda geçmişten bugüne neler olup bittiğini, ne gibi görüşler ileri sürüldüğünü, uygulamada neler yapıldığını kısaca gözden geçirelim:

Adalet Tarihine bir göz atarsak, cana verilen zararlar kişisel “öç alma” ile başlamış, araya klan ve aile girince kişisel öç alma “kan gütme”ye dönüşmüş; zamanla ve toplum yaşamının gelişmesiyle barış ve huzuru sağlamak için “kısas” uygulamasına geçilmiş; daha sonra da “kısas”ın yerini “diyet” almıştır. Diyet, “mal veya para” olarak verilen bir “bedel”dir, bir “can” borcudur. Kimi zaman zarar görenin “hizmetine girme” biçiminde uygulandığı da olmuştur

Kişisel öçten kamu adaletine geçişte kısas ve diyet, kaynağını din kitapla­rından almakta iken, zamanla ailenin ve klanın yerini devletin almasıyla belli kurallar ko­nulmaya başlanmıştır. Bu konuda bilinen en eski kaynaklar Sumer, Asur, Babil yasaları ve ünlü Hamurabi yasalarıdır. Roma Hukuku’nda başlangıçta “kan gütme” biçimindeki kişisel öç almaya izin verilmiş iken, Oniki Levha Kanunu’nda (Tevrat’ın üçüncü kitabı Levitique’de olduğu gibi) kısasa kısas, göze göz, dişe diş (talio esto) yanı sıra, tarafların aralarında anlaşmaları koşuluyla (fractum) sakatlanan organ yerine yasayla belirlenen bir “diyet” istenmesi kuralı ko­nulmuştur. Cermen ve Frank hukukla­rında da “para vererek uzlaşma” yolu önce isteğe bırakılıp, daha sonra zorunlu kılınmış, kesin kurallar konulmuştur. İslam Hukuku’nda kısas ve diyet birlikte görülür. Kasıtlı eylemler ile beden bütünlüğünün bozulması ya da öldürme du­rumunda “kısas” uygulanır iken daha sonra kısasın yerini “diyet” almıştır. Diyet ödenmezse, kısas zorunlu tutulmuştur. Diyet ödenemiyorsa ve buna karşılık kısas da ola­naksız ise, ölenin akrabalarına veya yaralanan kişinin kendisine bir “can borcu” olacağı kabul edilmiştir. Bu borç yerine getirilirken, diyet ödeyemeyenin “hizmet ederek” borcunu ödediği bilinmektedir.

Yukarda da belirttiğimiz gibi, diyet, “mal olarak” verilen bir “bedel”dir. Kuşkusuz her tazminat gibi, “can borcu”nun da parasal bir değerlendirmesi yapılacak ve hesaplanan bedel “tazminat” olarak ödenecektir. Tarihsel gelişim içinde dikkati çeken husus, “can borcu” söz konusu olduğunda bunun kesinlikle ödenmesi gerektiğidir.6

Bu tarihsel gelişim gözardı edilemez ve çağımızda bunun gerisine düşülemez. Aksi takdirde toplumun tepkisi ile karşılaşılır ve hukuka olan güven sarsılır. Bu nedenle, ölenin yakınlarına kesinlikle bir tazminat ödenmelidir.


Ancak ne var ki, kaynağını Roma Hukukundan alan ve sanayinin gelişmesiyle anamalcı bir anlayışla biçimlendirilen Avrupa Hukukuna ve hemen hemen tüm anamalcı ülkelerin hukukçularına egemen olan bazı görüşler, haksız ölüm ve öldürmenin yakınlar için başlı başına bir tazminat isteme nedeni olmayacağı; ölüm yüzünden “malvarlıklarında” bir eksilme olmamışsa, ölenin bakım gücü ve yakınlarının bakım ihtiyaçları yoksa tazminat isteyemeyecekleri yönünde olup, bu anlayışla, insanın doğası, insanın insana gereksinimi ve birbirine yakın kişilerin dayanışması biçimindeki yaşam gerçekleri gözardı edilerek, ilk çağların “diyet”inin de gerisine düşülmüştür. Bu tür görüşleri, uygarlık tarihi içinde bir gerileme, çağımızda özenle korunmak istenen “insan hakları” ve en yüce hak olan ”yaşama hakkı” kavramlarına aykırı buluyoruz.

Nedense, insanın yüzyıllardır değişmeyen doğal yapısını ve yaşam gerçeklerini gözardı eden kimi hukukçular, “can bedeli-can zararı” nitelemesini kabul etmemekte; bir kimsenin yakınını yitirmesini bir “mal zararı” olarak görüp öyle değerlendirmeyi uygun bulmaktadırlar. Oysa, ölüm nedeniyle istenen maddi ve manevi tazminat, bir bütün halinde ele alındığında bunun bir “can zararı” olduğu, “mal zararı” olarak değerlendirilmesinin bir hesaplama zorunluluğundan kaynaklandığı; “mal zararı” olarak nitelenmesi durumunda dahi gerçekte yitirilenin ölenin maddi ve manevi “varlığı” ve yakınlarına “beden ve beyin gücü” ile sağladığı desteklik olduğu; ölenden bir miras (taşınır-taşınmaz mal, şirket, işletme, işyeri vb.) kalmış olsa bile bu malvarlığı değerini üreten kişinin “beden ve beyin” gücünden yoksun kalındığı; yoksun kalan kişiler varlıklı olsalar dahi, ölenin gerek yardım ve hizmet ederek, gerek parasal olanaklarını artırarak onlara “beden ve beyin” gücüyle sağladığı destekliğin ölümle son bulduğu gerçekleri bilinmeli, görülmelidir.


Öldürülen kişinin yakınlarının tazminat isteme hakları, bilindiği gibi, maddi ve manevi olmak üzere iki tür olup, uygulamada her ikisinde de sorunlar yaşanmaktadır. Destekten yoksun kalma olarak adlandırılan maddi tazminatın katı, dar, sınırlı koşulları, hesaplama yöntemlerindeki ve hukuksal değerlendirmelerdeki belirsizlikler; manevi tazminatın ortak ve kesin bir ölçüsünün bulunamaması uygulamadaki sorunların en başında gelmektedir.

Yargıdaki ve uygulamadaki sorunların aşılabilmesi için, bu konuda kitap ve özellikle

bilimsel makale yazan hukukçuların, yabancı hukukçulardan ve birbirlerinden alıntılarla yetinmeyip, kalıplaşmış yorumları ve tekerleme gibi ezberlenmiş tanımları bir yana bırakarak, ülke ve yaşam gerçeklerini, içinde yaşadığımız toplumun zaman içinde değişen yapısını ve özellikle yargıya yansıyan çok sayıda somut olayları inceleyerek kapsamlı bir araştırma evresinden sonra, yoğun tartışmalar yaparak ortak çözüm arayışlarına girmeleri gerekir.

Yargıdaki uygulamalarda da, öldürülen kişinin yakınlarının tazminat isteme hakları konusunda maddi ve manevi tazminat ayrımı yapılmamalı; her iki tazminat türü bir bütün halinde ele alınıp, biri ötekini tamamlar biçimde bir değerlendirme ile sonuca varılmalıdır.


Böylece, maddi tazminatın dar kalıpları içinde sıkışıp kalmış, katı ve biçimsel kurallar yüzünden bazı durumlarda yeteri kadar hesaplanamayan maddi tazminatın eksikleri, yargıç tarafından adaletli bir biçimde belirlenecek manevi tazminatla tamamlanmış olacaktır. Ölüm ve yaralanma nedeniyle açılan davalarda, çoğu kez maddi ve manevi tazminat birlikte istendiğine göre, yargıç, kusur ve sorumluluğun ağırlığına ya da hafifliğine, ölen ile davacılar arasındaki ilişkilerin özelliklerine,uğranılan zararın (yoksunluğun) derecesine, tazminat hesabı ile ortaya çıkan maddi tazminatın hakça ve yeterli olup olmadığına bakarak, manevi tazminat tutarını belirlemelidir.7
Manevi tazminatın ölçüsü ve ne miktarda hükmedilmesi gerektiği konusunda süregelen belirsizliğe mutlaka bir çözüm bulunmalı; bu arayış sırasında yukarda açıkladığımız tarihsel gelişim ve insanın doğası asla gözardı edilmemelidir. İnsan, ilk çağdan beri değişmeyen ve değişmesi olanaksız doğal yapısıyla, haksız eylemi işleyenlerin (öldüren veya yaralayan, ölümden ve bedensel zarardan sorumlu olan kişilerin) cezalandırılmalarını istemekte, maddi zararının yanı sıra, acı ve üzüntüsünü, öfkesini, “öç alma duygusunu” yatıştıracak miktarda manevi tazminat ödetilmesini istemekte, beklemektedir. İnsanın değişmeyen bu doğal yapısı dikkate alınarak, manevi tazminatın miktarı belirlenirken, zarar vereni “cezalandırma işlevi” ile “acıyı, üzüntüyü, öfkeyi ve öç alma duygusunu” yatıştırıcı işlevi gözardı edilmemelidir.
Manevi tazminatın cezalandırıcı ve önleyici bir niteliği bulunduğu, bir anlamda “özel hukuk cezası” olup, devlet yararına değil, mağdur yararına bir cezalandırmanın söz konusu olduğu8 görüşünün uygulamada sağladığı bir kolaylık vardır ki, o da, acı ve üzüntüyü ölçmek olanaksız iken, kusurun ve sorumluluğun ölçülebilmesidir.9 Unutulmasın ki, tehlike sorumluluklarında (kusursuz sorumluluklarda) bile, tazminat belirlenirken bir kusur (sorumluluk) derecesi saptanmaktadır.

İlerde manevi tazminatın ölçüsü konusunu ayrı bir bölümde ele alacağız.


3- Makine-insan anlayışı sona erdirilmelidir

İnsanları gelir (rant) sağlayan bir “makine” olarak gören anlayış, ilk çağdaki kişisel öç ve kısas’ın yerini alan “diyet”in çok gerisinde çağımıza yakışmayan bir uygulamadır. Çünkü ilk çağın “diyet”inde haksız eylemden zarar gören kişi, kazanç getiriyor olmasa bile, ona “insan” olarak bir değer biçilmekte; eksilen, sakatlanan her bir organın (önceden belirlenmiş) bir bedeli, bir “eder”i bulunmakta idi. Kişiler, zengin-yoksul, çalışan-çalışmayan, yaşlı-çocuk ayrımı yapılmaksızın ve toplum içindeki yerleri ve konumları ne olursa olsun “eşit” değerlendiriliyordu. Şu farkla ki, yurttaş ile kölenin değeri aynı değildi; köle pazarda kaça alınıp satılıyorsa, eksilen organın “eder”i ona göre belirleniyordu. Bazı toplumlarda da kadının değeri erkeğin değerinden daha azdı. Bu iki ayrık durum dışında, diyetin ölçüsü yiten “can” ile “eksilen organ”ın önceden belirlenmiş “eder”i idi. Diyetin gerisindeki bugünkü “malvarlığı ve kazanç eksilmesi” ölçüsüne bağlı “tazminat” anlayışının bir türlü aşılamamış olması düşündürücü değil midir?

İş kazalarına ilişkin işgöremezlik çizelgeleri (maluliyet baremleri), yalnızca çalışan kimseyi, yani “makine-adamı” göz önünde tutmaktadır. 22.06.1972 gün 14223 sayılı RG’de yayınlanarak yürürlüğe konulan ve uzun yıllardan beri uygulanmak olan Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğünde ve 5510 sayılı Yasaya bağlı olarak 11.10.2008 gün 27021 sayılı RG’de yayınlanan Çalışma ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliğinde az çok birbirinin benzeri düzenlemelerle, beden gücü kaybına uğrayan işçinin yaşına, zarar gören organına, yaptığı işe, meslek grubuna göre işgöremezlik (sakatlık) oranları belirlenmekte; işçinin kaza tarihindeki ücreti, prim ödeme gün sayısı ve kıdemi bağlanacak gelirin miktarını etkilemekte; SSK.tarafından gelir bağlanmasından sonra geriye (kazanç düzeyine göre) bir zarar tutarı kalmışsa, işverenden istenebilmektedir. İşçinin kazancı yüksek değilse, örneğin asgari ücret düzeyinde ise, işverene karşı veya başka kişilere karşı açılan davalarda hesaplanan maddi tazminat tutarı, kimi zaman sigorta gelirlerinin peşin değerini aşamadığından dava ret ile sonuçlanabilmektedir.

Eğer işçide organ yitimi veya organ zayıflaması biçiminde bir durum söz konusu olmayıp, yüzde veya bedende kalıcı izler oluşmuşsa, buna “meslekte kazanma” gücü kaybı oranı verilmemektedir. Çünkü, yukarda belirtilen tüzük ve yönetmelik hükümlerinde buna ilişkin bir düzenleme bulunmamaktadır. Bunun anlamı şudur ki, makine adamın boyaları dökülmüş, demirleri paslanmış olmasına karşın, makine çalışır durumda ise, bir zarar olmadığı sonucuna varılmaktadır.

Görselliğin büyük önem taşıdığı günümüzde yüzde veya bedende kalıcı izler ve biçim bozuklukları için sakatlık derecesi verilmemesi büyük bir eksikliktir. Oysa 818 sayılı BK.46.maddesinde ve yeni 6098 sayılı TBK.54.maddesinde yer alan “ekonomik geleceğin sarsılması” olgusu estetik zararları da kapsamaktadır. Bu konuda Türk Ceza Kanunu daha duyarlıdır. Önceki 765 sayılı TCK. 456. maddesi 2. fıkrasına göre “çehrede sabit eser” için beş yıl ve 3. fıkraya göre “çehrenin kalıcı değişikliği” için on yıl ağır hapis cezası verilmekte idi. Daha sonra yürürlüğe giren 5237 sayılı TCK. 87 ve 89 maddelerinde de süresi daha az olmakla birlikte yüzde kalıcı iz ve yüzün sürekli değişikliği için çeşitli hapis cezalarına yer verilmiştir.

Bugün birkaç ayrık durum dışında, yüzde veya bedende kalıcı izler için bir oran belirlenmemekte; maddi tazminat istenmişse ameliyat giderlerinden söz edilmekte, kişinin bu tehlikeyi göze alıp alamayacağı veya ameliyatın olumlu sonuç verip veremeyeceği üzerinde durulmamaktadır.10

Yüzde veya bedende kalıcı izler için maddi tazminat (kazanç kaybı) yolunu açmayan ve bu tür bedensel zararlar için “işgöremezlik oranı” belirlemeyen uygulama da, “makine-insan” anlayışının sonucudur. Yukarda de dediğimiz gibi, boyası dökülen ve ötesi berisi paslanmış olan “makine” eğer çalışır durumdaysa ve kazanç elde ediyorsa, bir zarar yok demektir. Oysa, bugün tüm iş alanlarında güzel, bakımlı ve gösterişli insanlar daha kolay iş bulmakta, yaptıkları işlerde daha çok ilgi görmekte ve daha fazla başarı elde etmektedirler.Bu nedenlerle, kalıcı izler ve biçim bozuklukları için (tedavi ve ameliyat giderleri dışında) maddi tazminat verilmemesi, üzerinde durulup düşünülmesi gereken önemli bir konudur.Beden gücü kayıp oranlarına ilişkin işgöremezlik çizelgelerinin çağın gereklerine uygun biçimde yenilenmesi zorunlu olmakla birlikte, mahkemelerce, bu çizelgelere bağlı kalınmayıp, uzman bilirkişi kurulları aracılığı ile yüz ve bedendeki (estetik) bozuklukların kişilerin çalışma yaşamını ve kazançlarını ne ölçüde etkilediği saptanmalı ve buna göre bir sonuca varılmalıdır.

4- Can zararlarında tazminatın ölçüsü ne olmalıdır ?

Tarihsel süreci ve insanın doğal yapısını gözardı edemeyeceğimiz görüşüyle, ölenin yakınlarının veya bedensel zarara uğrayanların kesinlikle bir “can bedeli” isteme hakları bulunduğu, öldüren veya yaralayan kişilerin de kesinlikle bir “bedel” ödemeleri gerektiği; bunun kalıplaşmış ve çağın gerisinde kalmış bazı hukuk kuramlarıyla, bir takım ekonomik ve sosyal denge hesaplarıyla hiçbir biçimde ortadan kaldırılamayacağı veya hakkaniyet adı altında keyfi indirimlerle azaltılamayacağı kabul olunmalıdır. Bu konuda, 6098 sayılı yeni Türk Borçlar Kanunu 55.maddesinde kesin bir ölçü konularak:

"Destekten yoksun kalma zararları ile bedensel zararlar, bu Kanun hükümlerine ve sorumluluk hukuku ilkelerine göre hesaplanır. Kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ile ifa amacını taşımayan ödemeler, bu tür zararların belirlenmesinde gözetilemez; zarar ve tazminattan indirilemez. Hesaplanan tazminat, miktar esas alınarak hakkaniyet düşüncesi ile artırılamaz veya azaltılamaz” denilmiştir.
Bundan böyle yeni yasanın bu hükmü doğrultusunda kararlar verilmesi gerekeceği gibi, Yargıtay’ın bazı olumlu kararlarıyla bugüne kadar oluşturulan ve geliştirilen hakça çözümler de öğrenilmek ve dikkate alınmak suretiyle, can zararlarının (ölüm nedeniyle destekten yoksun kalma ve beden gücü kayıplarının) nasıl değerlendirilmesi gerektiği, bir başka anlatımla, can zararlarında tazminatın ölçüsü konusunda, ilerde bağımsız bölümlerinde ayrıntılara girmek üzere, burada özet açıklamalar yapmak istiyoruz:

a) Ölüm nedeniyle destekten yoksun kalma tazminatında, bugün artık bakım gücü-bakım ihtiyacı gibi kavramlar geçerli olmayıp, kişilerin (bazı ayrık durumlar dışında) her zaman, her durumda ve her yaşta birbirlerine destek oldukları ve olacakları; destekliğin parasal olmanın ötesinde ve daha çok “yardım ve hizmet” ederek gerçekleştiği; destek hangi yaşta olursa olsun, bir işi ve kazancı bulunmasa bile yakınlarına yardım ve hizmet ederek, bakıp gözeterek, koruyup kollayarak destek olduğu; örneğin, ev kadınının ev hizmetlerini yaparak yaşam boyu eşine ve çocuklarına destek sağladığı, yaşlılık ve emeklilik günlerini yaşayan kişilerin kadın olsun, erkek olsun yaşlılık günlerinde birbirlerine yardım ve hizmet ederek destek oldukları, çocukların da küçük yaşlardan başlayarak anne ve babalarına hizmet ettikleri, ev işlerinde ve başka işlerde çalışarak kendilerine yapılan yetiştirme ve eğitim masraflarının karşılığını ödemiş oldukları;

Destekten yoksunlukta yoksun kalınanın, ölen kişinin “bedensel ve düşünsel” etkinliğiyle yarattığı “ekonomik” ve “eylemsel” değer olduğu; bu nedenle, ölen kişiden kalan miras ve benzeri kazanımların destekten yoksun kalma tazminatıyla ilişkilendirilemeyeceği, bu tür kazanımların bakım ihtiyacını karşıladığı ölçüde tazminatın reddedileceği türünden çok eski yıllara ait görüşlerin bugün bir geçerliği kalmadığı;

Daha ayrıntılı bir açıklama ile, ölenin mirası ile miras gelirleri ve malvarlığından kaynaklanan gelirlerin (kira gelirleri, işyeri gelirleri, şirket kâr payları, banka faizleri, değerli kâğıtların getirileri vb) tazminat hesabına katılmayacağı, yani tazminat hesabının ölçüsü olmayacağı, dolayısıyla bunların tazminattan indirimleri gerekmeyeceği; çünkü,yoksun kalınanın ölenin malvarlıkları değil, bunlara desteğin “bedensel ve düşünsel” katkısı olduğu, ölümle onun yarattığı “ekonomik” değerden yoksun kalındığı;


Sosyal Güvenlik Kurumu'nca, yeterli miktarda prim ödemiş olmanın karşılığı olarak ölüm dalından eş ve çocuklara bağlanan dul ve yetim aylıkları ile gene ölüm dalından ana ve babaya bağlanan gelirlerin tazminattan indirilmeyeceği; ayrıca gene prim ödenerek yaptırılan ferdi kaza, hayat sigortası gibi can sigortalarından alınan paraların destekten yoksun kalma tazminatından indirilmeyeceği;
Bir Yargıtay kararında denildiği gibi “Hukuka aykırı olarak gerçekleşen zararın, zarar görenin kendi imkanlarıyla giderilmesinin, sorumluluğu ortadan kaldırmayacağı; aksi görüşün, zarar gören yerine, hukuka aykırı eylemle zarar veren kişinin korunması sonucunu doğuracağı, bunun ise hak ve adalet ölçülerine ters düşeceği”;11 gibi görüşler Yargıtay’ın çeşitli kararlarıyla kabul olunmuş; böylece, sorumluluk hukukundaki yeni gelişmelere koşut kararlarla, destekten yoksun kalma tazminatı, kalıplaşmış malvarlığı zararından uzaklaştırılıp “can zararı” kavramına oldukça yaklaştırılmıştır.

b) Bedensel zararlarda da, haksız eylem sonucu beden gücü eksilen kişinin kazançlarında bir azalma olmasa bile aynı kazancı elde ederken sakatlığı oranında daha fazla güç (efor) harcayacak olması tazminat isteminin haklı nedeni kabul olunmuş; böylece kalıplaşmış kazanç kaybı anlayışının yerini “güç kaybı” anlayışı almış; buna “güç kaybı tazminatı” denilmiştir.

Güç kaybı tazminatı anlayışı çerçevesinde, kişilerin bir işleri ve kazançları olmasa bile, örneğin yaşlı ve emekliye ayrılmış kişiler, günlük yaşamlarını sürdürürlerken, ev kadınları ev hizmetlerini yaparlarken sakatlıkları oranında zorlanacak olmaları nedeniyle tazminat isteme hakları bulunduğu kabul olunmuştur. Bu konuda bir adım daha gidilerek, küçük yaşta sakat bırakılan çocukların günlük yaşamlarını sürdürürlerken, okullarına gidip gelirlerken sakatlıkları oranında zorluk çekecekleri dikkate alınarak, onların tazminatının da bulundukları yaştan (olay tarihinden) hesaplanması gerekmektedir.

Yargıtay’ın iş kazalarını inceleyen Özel Dairesi, önceleri pasif dönem zararının hesaplanmayacağı görüşünü benimsemiş iken, bu yanlışından dönerek, “işçi yaşlılık aylığını elde etmek için sakatlığı oranında fazla güç (efor) sarfedeceğinden pasif dönem zararının da hesaplanması gerektiği” yönünde kararlar vermeye başlamıştır.

c) Tazminatın parasal değerlendirmesinde, ölen desteğin veya bedensel zarara uğrayan kişilerin bir iş ve kazançları varsa, ücret bordroları ve vergi bildirimleri gibi belgelere bağlı kalınmayacak, onların yaptıkları işe göre “gerçek kazançları” araştırılacak, bunun için her yola başvurulacaktır. İlgili meslek kuruluşlarından veya işyerlerinden eşdeğer kazançlar sorulacak, gerektiğinde tanık dinlenecek veya uzman bilirkişi tarafından eldeki verilere göre değerlendirme yapılacaktır.

Ölen desteğin veya bedensel zarara uğrayan kişilerin bir iş ve kazançları yoksa, örneğin, kendi ev hizmetlerini yapan ev kadınları, yaşlılar ve emekliler, çocuklar söz konusu ise, tazminat hesabının ölçüsü yasal asgari ücretler olacaktır.

d) Tazminat hesaplama yöntemleri, kesinlikle yargıda geçerli ve Yargıtay ilke kararlarıyla belirlenmiş ve benimsenmiş yöntemler olmalıdır. Kurumlar arasında uyum sağlanmadan, sigorta şirketlerinin Hazine Müsteşarlığı genelgesiyle dayattığı formüller, Sosyal Güvenlik Kurumu’nun kimseye danışmadan ve kurumlar arası uyum sağlamadan hazırlattığı ve uygulamaya koyduğu yaşam tabloları geçerli kabul olunmamalı; yargıda geçerli olmayan ve Yargıtayca benimsenmeyen formüllere göre yapılan tazminat hesapları hükme esas tutulmamalıdır.

Ayrıca, bilinmesi gereken şudur ki, ölüm nedeniyle destekten yoksun kalma tazminatı veya bedensel zararlar nedeniyle güç kaybı tazminatı hesaplanırken, dikkat edilmesi gereken ve önemli olan hesap formülleri değil, doğru yapılmış “hukuksal değerlendirmeler”dir. Bu tür değerlendirmeleri yapabilecek olanlar, sigorta şirketleri aracılığı ile Hazine Müsteşarlığı genelgesinde önerilen ve hukuk bilgisi olmayan aktüerler değil, tazminat hukuku alanında uzmanlaşmış hukukçu bilirkişilerdir.

Yeri gelmişken şunu da ekleyelim ki, 6100 sayılı yeni Hukuk Yargılama Yasası’nın 266.maddesi yanlış anlaşılmakta, yanlış algılanmaktadır. Kimileri o maddedeki, yargıcın “özel veya teknik bilgiyi gerektiren hallerde bilirkişiye başvurabileceği” hükmündeki “çözümü hukuk dışında” açıklamasını, hukukçu bilirkişi atanamayacağı biçiminde yorumlamakta iseler de, bu asla doğru değildir. Çünkü, maddenin ikinci cümlesinde “Hâkimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan konularda bilirkişiye başvurulamaz” denilerek, konuya açıklık getirilmiştir. Buna göre, ölüm ve bedensel zararlar nedeniyle tazminat hesaplarını, yargıç, “genel hukuk bilgisiyle” yapamayacağına göre, kesinlikle bir “uzman” bilirkişiye başvuracaktır. Bu uzmanın, aynı zamanda bir hukukçu olmasının, bilirkişiliğe engel sayılması mantık dışı olur ve yasakoyucunun yukarda açıklanan maddedeki amacına aykırı düşer.

Şunu da ekleyelim ki, insan zararları apayrı, özel uzmanlığı gerektiren bir konu olup, bu konuda yargıcın genel ve olağan hukuk bilgisiyle sonuca ulaşılması olanaksızdır. Bu konuda seçilecek bilirkişilerin mutlaka “Tazminat ve Sorumluluk Hukuk Uzmanı” olmaları gerekmektedir.Gerek 6098 sayılı yeni Türk Borçlar Yasası’nda (m.55) ve gerekse 6100 sayılı Hukuk Yargılama Yasası’nda (m.107) insan zararlarına özel bir önem verilmiş; özel maddeler konulmuştur. İnsan yaşamının söz konusu olduğu durumlarda, rasgele kişilere tazminat hesap raporları düzenletilmesinin zararları bugüne kadar görülmüş; özellikle sigorta şirketlerinin direnimi yüzünden pek çok kişi haksızlığa uğratılmıştır. Bu nedenlerle, kurumlar arası ortak bir çalışmayla ülkenin toplum yapısına uygun tablolar düzenleninceye ve ortak yöntemlerde anlaşma sağlanıncaya kadar, bugüne kadar yargıda kimler bilirkişi atanıyorsa ve nasıl bir hesaplama biçimi belirlenmişse, buna aynen devam olunmalıdır.

BİRİNCİ BÖLÜM

DESTEKTEN YOKSUN KALMA TAZMİNATI

(Yoksun Kalınan Nedir, Ne Değildir?)

I- KONUYA GENEL BAKIŞ

1- Öldürülen kişinin yakınlarının tazminat isteme hakları

Haksız ve hukuka aykırı biçimde öldüren ve ölümden sorumlu olan kişilerin devlet (toplum) tarafından cezalandırılmalarının yanı sıra, ölenin yakınlarının, öldürenden veya ölümden sorumlu olanlardan bir bedel (tazminat) isteme hakları bulunduğu, ilk çağlardan beri tüm toplumlarca kabul edilmiş tarihsel bir olgudur. Bu tazminatın ağırlıklı olarak bir “can bedeli” niteliği taşıdığı; bilim ve uygarlık bunca gelişmiş olmasına karşın, geçmişte olduğu gibi bugün de, kişiler ister eğitimli ister eğitimsiz, ister varlıklı ister yoksul olsunlar,öldürene veya ölümden sorumlu olanlara bir bedel (tazminat) ödeterek, uğradıkları maddi zararların yanı sıra, insanın doğal yapısından kaynaklanan “öfke, kin, öç alma” duygularını da yatıştırmayı amaçladıkları yadsınamaz bir gerçekliktir.12


Ama nedense, insanın yüzyıllardır değişmeyen doğal yapısını ve yaşam gerçeklerini gözardı eden kimi hukukçular, “can bedeli-can zararı” nitelemesini kabul etmemekte; bir kimsenin yakınını yitirmesini bir “mal zararı” olarak görüp öyle değerlendirmeyi uygun bulmaktadırlar. Oysa, ölüm nedeniyle istenen maddi ve manevi tazminat, bir bütün halinde ele alındığında bunun bir “can zararı” olduğu, “mal zararı” olarak değerlendirilmesinin bir hesaplama zorunluluğundan kaynaklandığı; “mal zararı” olarak nitelenmesi durumunda dahi gerçekte yitirilenin ölenin maddi ve manevi “varlığı” ve yakınlarına “beden ve beyin gücü” ile sağladığı desteklik olduğu; ölenden bir miras (taşınır-taşınmaz mal, şirket, işletme, işyeri vb.) kalmış olsa bile bu malvarlığı değerini üreten kişinin “beden ve beyin” gücünden yoksun kalındığı; yoksun kalan kişiler varlıklı olsalar dahi, ölenin gerek yardım ve hizmet ederek, gerek parasal olanaklarını artırarak onlara “beden ve beyin” gücüyle sağladığı destekliğin ölümle son bulduğu gerçekleri bilinmeli, görülmelidir.

Tüm toplum bilimlerinde olduğu gibi, hukukta da tarihsel evrim ve yaşam gerçekleri ile insanın “doğal yapısı” gözardı edilmemek gerekir. Aksi takdirde toplum duyuncunu rahatlatacak, hukuktan ve yargıdan bekleneni gerçekleştirecek doğru bir çözüme ulaşılamaz.

Öldürülen kişinin yakınlarının tazminat isteme hakları, bilindiği gibi, maddi ve manevi olmak üzere iki tür olup, uygulamada her ikisinde de sorunlar yaşanmaktadır. Destekten yoksun kalma olarak adlandırılan maddi tazminatın katı, dar, sınırlı koşulları, hesaplama yöntemlerindeki ve hukuksal değerlendirmelerdeki belirsizlikler; manevi tazminatın ortak ve kesin bir ölçüsünün bulunamaması uygulamadaki sorunların en başında gelmektedir.

Yargıdaki ve uygulamadaki sorunların aşılabilmesi için, bu konuda kitap ve özellikle bilimsel makale yazan hukukçuların, yabancı hukukçulardan ve birbirlerinden alıntılarla yetinmeyip, kalıplaşmış yorumları ve tekerleme gibi ezberlenmiş tanımları bir yana bırakarak, ülke ve yaşam gerçeklerini, içinde yaşadığımız toplumun zaman içinde değişen yapısını ve özellikle yargıya yansıyan çok sayıda somut olayları inceleyerek kapsamlı bir araştırma evresinden sonra, yoğun tartışmalar yaparak ortak çözüm arayışlarına girmeleri gerekir.


Yargıdaki uygulamalarda da, öldürülen kişinin yakınlarının tazminat isteme hakları konusunda maddi ve manevi tazminat ayrımı yapılmamalı; her iki tazminat türü bir bütün halinde ele alınıp, biri ötekini tamamlar biçimde bir değerlendirme ile sonuca varılmalıdır.


Böylece, maddi tazminatın dar kalıpları içinde sıkışıp kalmış, katı ve biçimsel kurallar yüzünden bazı durumlarda yeteri kadar hesaplanamayan maddi tazminatın eksikleri, yargıç tarafından adaletli bir biçimde belirlenecek manevi tazminatla tamamlanmış olacaktır. Ölüm ve yaralanma nedeniyle açılan davalarda, çoğu kez maddi ve manevi tazminat birlikte istendiğine göre, yargıç, kusur ve sorumluluğun ağırlığına ya da hafifliğine, ölen ile davacılar arasındaki ilişkilerin özelliklerine,uğranılan zararın (yoksunluğun) derecesine, tazminat hesabı ile ortaya çıkan maddi tazminatın hakça ve yeterli olup olmadığına bakarak, manevi tazminat tutarını belirlemelidir.13

2- Yaşam gerçekleri ve insanın doğası gözardı edilmemelidir.
a) Yanlış görüşler

Destekten yoksun kalma tazminatı konusunda yazılıp söylenenlerin büyük bir bölümünün uygulamada ve yargıda yeri ve etkinliği bulunmamaktadır. Zaten çoğu uzun yıllar öncesine ait olup, yabancı hukukçuların veya onlardan etkilenen bizim hukukçularımızın, uygulamadan kopuk, yaşam gerçekleriyle bağdaşmayan, hiçbir araştırmaya dayanmayan, birbirinden alıntılarla yinelenip duran, biraz da insafın ölçüsü kaçırılmış görüşleridir.


Bugün bunların yargıda ve Yargıtay kararlarında pek sözü edilmemekte ve etkinliği kalmamış bulunmakta ise de, konunun ayrıntılarını bilmeyen ve henüz tazminat hukukunun inceliklerine erişememiş (yargıç, avukat) kimi uygulayıcıların, bilimsel görüşler oldukları düşüncesiyle etkisinde kalarak yanlışa düşmeleri, düşürülmeleri yüzünden, uygulamada zaman zaman sıkıntılar yaşanmakta, sonuçta doğruya ulaşılmış olsa da davaların gereksiz yere uzamasına neden olunmaktadır.14
İleri sürülen görüşler arasında öyleleri var ki, bu kadarı da olmaz demekten kendinizi alamıyor; bu ne biçim bir hukuk anlayışıdır diyerek isyan ediyorsunuz. Destekten yoksunluğu, genel zarar kavramına bağlayıp “malvarlığında eksilme” olarak niteledikten sonra, nasıl ve neye göre saptanacağı belirsiz “bakım gücü-bakım ihtiyacı” kavramlarını temel ölçü alan anamalcı (kapitalist) ülkelerin koşullanmış hukukçuları:
"Yakınlarını yitirenler varlıklı iseler ya da ölen destekten (hattâ üçüncü kişiden) bir miras kalmışsa davanın reddedilmesi veya bakım ihtiyaçları giderildiği ölçüde tazminattan indirim yapılması gerekeceğini;

Desteğin ölümüne rağmen, davacı mevcut yaşam seviyesini sürdürecek güce sahipse davanın reddedileceğini; çünkü, destekten yoksun kalma tazminatının kâr sağlama aracı olmadığını;

Desteğin ölümüyle davacı elde ettiği miras sayesinde, ne derece ihtiyaçtan kurtuluyorsa, o nispette zararının azalacağını; miras gelirleri, destek görenin hayat seviyesini yükseltmişse, herhangi bir zarardan söz edilemeyeceğini;
Mirasın erken kazanılmasıyla elde edilebilecek gelirlerin haksahiplerini bakım ihtiyaçlarından kurtardığı ölçüde tazminattan indirim yapılması veya davanın tümden reddedilmesi gerektiğini;15

Giderek, dava devam ederken, davacılara destek dışındaki üçüncü kişilerden bir miras kalmışsa bakım ihtiyaçlarını giderdiği ölçüde zarardan indirim yapılacağını;

Diğer destekler tarafından yapılan yardım, destek görenin bakım ihtiyacını büyük ölçüde ve tamamen kaldırıyorsa, tazminata hükmedilmemesi ya da daha az miktara hükmedilmesi gerektiğini;

Miras gelirleri destek görenin hayat seviyesine uygun olarak yaşamaya devam etmesine imkân veriyorsa, herhangi bir zarardan söz edilemeyeceğini;

Miras bırakanın vakitsiz ölümüyle mirasçı daireyi iktisap edeceğinden, kira gelirlerinin denkleştirilmesi, yani tazminattan indirim yapılması gerektiğini;

Elde edilecek miras menfaatlerinin yüksekliği ölçüsünde bakım ihtiyacı sona ereceğinden, aksine bir çözümün kabulünün, yani tazminata hükmedilmesinin, yasa hükmünün taşıdığı fikir ve ruha (?) aykırı olacağını;

Miras menfaatlerinin yasal bir hak olduğu düşüncesiyle nazara alınmamasının, sosyal anlayış (!) ve adalet ilkeleri (!) bakımından da bir tezat oluşturacağını" savunmaktadırlar.16
Görüldüğü gibi, akılalmaz bir mantıkla, zarar görenler değil, haksız eylemi işleyenler ve zarar sorumluları korunup kollanmakta, tazminat ödemekten kurtulmaları sonucunu doğuran bir anlayış sergilenmektedir. Bütün bunlara karşı, haksızlığın ve insafsızlığın bu derecesi de olmaz demekten kendimizi alamıyoruz. Bu, düpedüz mağdur düşmanlığı değil midir ?

Haksız ve insafsız görüşler bunlarla sınırlı değildir.Nedense dul kalan kadının tazminat hakkı konusundaki görüşler de son derece katı, acımasız ve hukuk adına ürkütücüdür. Bakın bu konuda neler denilmiş:


Dul eş, kendi kazancıyla yaşam seviyesini sürdürebiliyorsa, bakım ihtiyacı şartı gerçekleşmeyeceğinden, tazminata hükmedilememeli imiş. Dul kalan kadın çalışmaya başlamışsa, destek tazminatı işe başladığı tarihe kadar hesaplanmalıymış. Kocasının sağlığında büro işlerinde çalışmakta olan bir kadının çalışmayı sürdürmesi beklenmeliymiş. Çocuğu olduğu halde, çocuğun yaşı ve kendi yetenekleri gereği çalışabilecek dul kadın, yarım gün de olsa çalışmalıymış. Dul kadının çalışması zararı azaltma yükümlülüğünün bir gereği imiş. Kadının evlenmeden önce çalışmış olması, bir işte uzmanlığının bulunması, yaşının, çocuk sayısının çalışmaya elverişliliği gibi etkenler nedeniyle çalışmasının beklenmesi, dürüstlük kuralının (!) bir sonucu imiş.” 17

Bütün bu akılalmaz görüşlerin, bilimsellik adına da olsa kitaplara alınmasını doğru bulmuyoruz. Çünkü, kimi zaman bu yanlış, haksız, insafsız görüşler her nasılsa uygulayıcıyı yanıltmakta; yanlış, haksız, adaletsiz kararlar verilmesine neden olunmaktadır.18


Yargıtay’ın son otuz yılda oluşturduğu kararlara baktığımızda yukardaki görüşlerin hemen hiç birine değer verilmediğini, çok seyrek yanılmalar dışında, kararların büyük çoğunluğunun içinde yaşadığımız toplumun yapısına, halkımızın eğilimlerine ve davranış alışkanlıklarına, ülke ve yaşam gerçeklerine uygun bulunduğunu gözlemliyoruz. Arada yanlış kararlar verilmesi ve yerleşik kararlara ters düşülmesi, daha çok hiç bir araştırma yapmadan alıntılarla yetinen, öteden beri söylenenleri yineleyen ve kendilerini yenilemeyen bilim çevrelerinin eskimiş kitaplarındaki tanımların ve yukarda örnekleri verilen yanlış görüşlerin etkisinde kalınması yüzündendir.19
Yeri gelmişken belirtelim ki, Yargıtay’ın uzun yıllardan beri baskın görüşleri, mirasın ve miras gelirlerinin destek tazminatı ile ilişkilendirilmeyeceği ve bunların tazminatın kazanç unsuruna da katılmayacağı; tazminatın, yalnızca ölen desteğin malvarlıklarına “bedeni ve fikri” katkısının karşılığı olan “emsâl kazançlar” üzerinden hesaplanması gerektiği yönündedir. Çünkü, ölümle (taşınır taşınmaz malları, şirket, işletme, çiftlik, şirket kâr payları, banka hesapları vb gibi) miras ve miras gelirleri haksahiplerine kaldığından, onların bu yönden bir kayıpları bulunmamaktadır. Yoksun kalınan yalnızca ölenin beden gücü (bedensel ve düşünsel etkinliği) ile yarattığı ekonomik değerdir. O halde tazminatın ölçüsü yalnızca ölenin “bedensel ve düşünsel” katkısı olmalıdır.

Miras ve miras gelirleri konusunda şu söylenenler en doğrusudur:

"Mirasçılık kanundan doğan bir haktır. Bu nedenle, mirasçının kanun gereği nasıl olsa bir gün iktisap edeceği mirası “yarar” saymak mümkün değildir. Kaldı ki, zarar verenin haksız ve hukuka aykırı olarak öldürdüğü bir kimsenin servetinden denkleştirme yoluyla yararlanması, hukuk duygusunu incitecek niteliktedir. Diğer taraftan, mirasçılık, zarar verici olayın sonucu değil, ölüm olayının bir sonucudur. Kanun, mirasın miras bırakanın ölümüyle açılacağını öngörmüştür. Bu nedenle zarar veren Kanunda öngörülen bu hükme dayanamaz. Ayrıca, mirasçı kavramı ile desteklenen (yardım gören) kavramları da birbiriyle eş kavramlar değildir.Desteklenen kişinin mutlaka mirasçı olması şart değildir. Nihayet, sorumlunun zarar verici öldürme olayı, miras bırakan desteğin, daha önce ölümüne sebep olmakla, onun malvarlığının ve dolayısıyla terekesinin artma olasılığını da önlemiş bulunmaktadır. Destek, zarar verici olay sonucu ölmeseydi belki daha uzun yıllar yaşayacak ve miras mallarını artıracaktı. Erken ölüm sonucu bu imkân önlenmiştir."20
b) Yaşam gerçekleri

Kişilerin, hangi yaşta olurlarsa olsunlar, bir kazançları ve malvarlıkları bulunmasa da, beden güçleriyle, her zaman ve her durumda birbirlerine yardım ve hizmet ederek destek oldukları bir “yaşam gerçeği”dir. Hukuk, toplumbilim kurallarına ve özellikle uygulandığı ülke halkının gelenek, görenek ve inançlarına göre biçimlenmek zorundadır. Aksi takdirde, toplumdan ayrı düşer, işe yaramayan soyut bir kavram olur.


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11






    Ana sayfa


ÇELİk ahmet çELİK

Indir 0.69 Mb.