bilgiz.org

Bilim, Bilimsel Yöntem ve Bilimsel Araştırma ile İlgili Temel Kavarmlar ve İlkeler




Sayfa1/3
Tarih27.12.2017
Büyüklüğü237.48 Kb.

Indir 237.48 Kb.
  1   2   3

BİLİMSEL ARAŞTIRMA NEDİR?
Araştırma, bililnmeyen birşeyin insanlığa bildirilmesidir. Araştırma temelde bir arama, öğrenme, bilinmeyeni bilinir yapma sürecidir (Arlı ve Nazik 2004). Genel bir ifadeyle araştırma, problemlere güvenilir çözümler aramak amacı ile planlı ve sistemli olarak verilerin toplanması, çözümlenmesi (analizi), yorumlanarak değerlendirilmesi ve rapor edilmesi sürecidir.

Bilimsel araştırma, sistematik veri toplama ve analiz etme sürecidir. Bazı bilimsel araştırmalar, kuram (teori) üretmeyi ya da varolan kuramları sınamayı amaçlamaktadır.



Kuram, bir olguyu açıklamaya, kestirmeye ve/veya kontrol etmeye yarayan ilişkiler ilkeler bütünüdür. Örneğin, öğrenme olgusunu açıklayan kuramlar arasında bilişsel öğrenme kuramını ve davranışsal öğrenme kuramını sayabiliriz.

Sosyal bilimlerde yaygın olarak kullanılan araştırma modelleri iki grupta toplanabilmektedir: niceliksel yaklaşım ve niteliksel yaklaşım.



Niceliksel Yaklaşım

Niceliksel yaklaşıma, görgül (amprik) yaklaşım ya da sayısal yaklaşım da denmektedir. Niceliksel yaklaşım, sosyal bilimlerin şekillenmeye başladığı 20. yüzyılın başında, fen bilimlerinin kullanmakta olduğu araştırma yöntemlerinin ve veri toplama tekniklerinin sosyal bilimlere uyarlanmasıyla oluşmuştur. Niceliksel yaklaşıma göre, bilimle bilimdışı birbirinden kesin sınırlarla ayrılmaktadır. Bilimin nesnel (objektif) gerçeklikle, bilimdışının öznel (subjektif) gerçeklikle uğraştığı öne sürülmektedir. Nesnel gerçekliğin ise, değer yargılarından ve kişisel yorumlardan bağımsız yapılan gözlem ve/veya ölçümlerden elde edilen verilerden oluştuğu varsayılmaktadır. Dolayısıyla, niceliksel araştırma yürüten araştırmacılar, veri toplama ve analizi süreçlerine kendi değer yargılarını ve kişisel yorumlarını katmamak için yoğun çaba göstermektedirler.



Niteliksel Yaklaşım

20. yüzyılın son çeyreğinde, niceliksel yaklaşımın bazı sosyal olguları açıklamadaki yetersizliğinden hareketle, niteliksel araştırma yaklaşımı gelişmiş ve hızla yaygınlaşmaya başlamıştır. Niteliksel yaklaşım, sosyal bilimlerin ilgi alanını oluşturan sosyal gerçeklikle, fen bilimlerinin ilgi alanını oluşturan fiziksel gerçekliği birbirinden ayırmaktadır. Fiziksel gerçekliğin kişisel yorumlardan bağımsız olduğu kabul edilirken; sosyal gerçekliğin, bir ölçüde de olsa, kişisel yorumlarla oluştuğu öne sürülmektedir. Bu nedenle, sosyal gerçekliğin nesnellik kadar öznellik de içerdiği ve her bireyin algılayış biçimine bağlı olarak farklılaştığı; dolayısıyla, sosyal verilerin ancak yorumlandıkları zaman anlam kazandığı kabul edilmektedir. Gözlem ve/veya ölçümler yoluyla nesnel olarak incelenebilen davranış, konuşma vb. özelliklerin, istekler ve ilgiler gibi gözlenemeyen süreçlerin de dikkate alınmasıyla anlam kazandığı öne sürülmektedir.


BİLİMSEL ARAŞTIRMANIN NİTELİKLERİ

  • Araştırma kaynaklarında bulunmayan yeni bilgiler toplar.

  • Problem çözmeye yönelik bir süreçtir.

  • Bir uzmanlık işidir. Yöntem ve teknikleri bilmek gerekir.

  • Araştırma sonucunda eleştirilen karşısında dayanıklı bir sonuca varma amaçlanır.

  • Kişisel konular, beğenilenleri değil, gerçekleri belirtir.

  • Araştırma yorumsuz olmaz. Toplanan veriler yorumlanmadan probleme çözüm gelmez. Yorum subjektif tir ancak bilime ters düşmemelidir.

  • Araştırma tekrarlanabilir özellikte olmalıdır.


Araştırma Türleri

Araştırmalar çok değişik şekillerde şekillerde gruplanabilir. Bunlardan birkaçı aşağıda verilmiştir.

Temel-Uygulamalı Araştırma Türleri


  1. Temel Araştırmalar

  2. Uygulamalı Araştırmalar

1) Temel Araştırmalar: Var olan bilgiye yenilerini katmayı amaçlayan araştırmalardır. Temel araştırmalar ile değişik düzeylerde bilgi üretilebilmektedir. Kuram geliştirmeyi amaçlar. Temel araştırmalar, anlama ve açıklama, ayrıntı saptama, neden-sonuç ilişki ve kuram geliştirme düzeylerinde bilgi üretebilir.



  1. Anlama ve Açıklama: Bu amaçla yapılan araştırmalarda varlığı hissedilen bir problemin gerçekte ne olduğu ve hangi değişkenlerin etkisinde oluştuğu, durumu aydınlatmak için en uygun yaklaşımların neler olabileceği ana çizgileriyle belirlenmeye çalışılır. İzlenen araştırma yöntemi ile kullanılan teknikler oldukça esnektir. Nelerin niçin ve nasıl toplanıp değerlendirileceği önceden yeterince bilinmemektedir. Bunlar öncü alana ilk giriş niteliğindeki araştırmalardır.

  2. Ayrıntı Saptama: Problem iyice tanımlandıktan, ilgili görülen değişkenler belirlendikten sonra değişkenler tek tek veya aralarındaki olası ilişkilerin de aranabileceği bir yöntem saptanır. Bu temel araştırmaların ayrıntı saptama düzeyi denir. Bu düzeyde değişkenler olabildiğince geçerli ve güvenilir biçimde sayısallaştırılır. Tekil ve ilişkisel betimleme olarak ikiye ayrılır. Tekil betimlemelerde, değişkenler tek tek betimlenmeye çalışılır. Örneğin, eğitiminde fırsat eşitliğini araştıran birisi, cinsiyet, sosyo ekonomik değişkenler açısından ayrıntılı olarak inceleyebilir. İlişkisel betimlemelerde ise, aynı şey ile ilgili değişkenlerin birlikte değişip değişmedikleri ele alınabilir. Örneğin, boy uzunluğu ile kilo arasındaki ilişki

  3. Neden Sonuç İlişkisi Saptama: Nedensel ilişkileri arama bilimsel araştırmaların üst düzeyidir. Bilim üretmeye en yakın bilgi kümelerini oluştururlar. Nedensel ilişkilerde de bilgiler ilişkisel betimlemelerde olduğu gibi betimlenmeye çalışılır. Ancak buradakoşullar altında sonuç bulunur. Daha çok ''niçin?'' ve ''neden?'' gibi soruların yanıtı aranmaktadır.

  4. Kuram geliştirme düzeyi: Bilimsel araştırmalarda üretilen bilgilerin en ileri düzeyi gözlenebilir verilerin kavramsal bir bütünlük kazandığı ilke, model ve kuramlardır. Bilim alanının gelişmesi o alanda geçerli ilke, model ve kuramların oluşturulmasıyla olanaklıdır.

2. Uygulamalı araştırmalar: üretilmiş veya üretilmekte olan bilginin denemeli uygulamasıdır. Denemeler var olan uygulamanın istenen ya da olabilecek düzeye gelişi sağlanana kadar sürdürülür. Bu tür araştırmalarda amaç var olan duruma iyiliştirecek katkılarda bulunmaktır. Bu tip araştırmalar kendi içinde aksiyon (action-eylem) araştırmaları ve AR-GE (ARaştırma- GEliştirme) araştırmaları olmak üzere iki gruba ayrılır.

a) Aksiyon Araştırmaları: Aksiyon araştırmaları, uzman araştırmaların yürütücülüğünde uygulamacıların ve probleme taraf olanların da katılmasıyla varolan uygulamanın eleştirel bir değerlendirmesini yaparak durumu iyileştirmek için alınması gerekli önlemleri belirlemeyi amaçlayan araştırmalardır. Aksiyon araştırmasının özelliği, çok yönlü katılma ile görüş birliği ya da ona yakın bir anlaşma sağlayabilen önlemlerin ortaya çıkartılmasıdır. Bu tip araştırmalar belli bir yer ve katılanlarla sınırlı ürünler verir. Bu nedenle elde edilen sonuçlar yerel niteliklidir. Yerel sorunlara çözüm getirmeyi amaçlamaktadır.

b) AR-GE türündeki araştırmalar, uzman araştırmacıların sorumluluğunda üretilmiş bilginin denemeli uygulaması ile problemin çözümünde etkili olabilecek nitelikte geçerliliği denenmemiş somut ürünler geliştirmeyi amaçlayan araştırmalardır.



2. Amaçlarına Göre Araştırmalar

Bir araştırma, amacına uygun olarak araştırma değişkenleri ve bunlar arasındaki ilişkileri belirleyen bir modele sahiptir. Bu anlamda üç tip araştırma modeli vardır.


a) Bilgi Edinmeyi ve Keşfetmeyi Amaçlayan Araştırma Modeli (Exploratory Research)

Bu tip araştırma modelinin temel hedefi, araştırmada esas alınacak araştırma probleminin teşhisi, keşfedilmesi, tanımlanması problemin kesin olarak formüle edilmesi, araştırma değişkenlerinin ve bunlar arasındaki ilişkilerin belirlenmesi ve daha sonraki çalışmalara esas olacak hipotezlerin geliştirilmesi gibi amaçlara ulaşmaktır. Bu tür araştırmalar daha çok ön çalışma veya pilot çalışma niteliği taşırlar. Böylece daha sonra yapılacak araştırmalar metodoloji açısından daha güçlü bir yapıya sahip olacaktır. Bilgi edinmeyi amaçlayan veya keşfedici nitelikteki araştırma modelinin en belirgin özelliği, esnek bir yapıya sahip olması ve belirli bir araştırma yönteminden yoksun olmasıdır. Araştırmacının konu hakkındaki bilgisi ve kazanmış olduğu deneyim çok önemlidir. Bu tip modelde araştırma için gerekli olan bilgi ve veriler aşağıdaki kaynaklardan sağlanır:




  • İkincil kaynaklardan bilgi edinme: Çeşitli amaçlarla toplanmış, işletme içinden ve dışından sağlanabilen bilgilerden yararlanmayı kapsar. Özellikle, DİE, MPM, SPK, OECD, Merkez Bankası, Bakanlıklar, Ticaret ve Sanayi Odaları, Mühendislik ve Mimarlık Odaları, çeşitli dernekler en çok bilinen ikincil veri kaynaklarıdır. Ayrıca çeşitli kurumların yayımladığı raporlar, üniversitelerde yapılan tezler, kitaplar, dergilerde yayınlanan makaleler, kongrelerde sunulan bildirilerin tümü bu gruba girer.




  • Konu hakkında uzman kişilerden bilgi sağlama: Problem ya da konu hakkında bilgi sahibi uzman ve yetkili kişilerin görüşlerini almaktır. Bazen derinliğine görüşme gibi çok esnek yöntemlerle bilgi ve veriler toplanır. Burada amaç, uzman kişilerin görüşlerinden en iyi şekilde yararlanarak daha sonraki araştırma çalışmalarını yönlendirmektir. Odak grup (focus groups) çalışmaları bu tip bilgi edinmeye iyi bir örnektir.

  • Benzer durumların incelenmesi: Eldeki probleme benzer nitelikteki olayların ve durumların incelenmesidir. Böyle bir durumda bir seçenek, benzer olayların (vakaların) ele alınmasıdır. Ancak her örnek olay kendine özgü koşullar içerdiğinden genellikle bir bakış açısı kazandırma yönünden yarar sağlar. Benzer durumların incelenmesinde bir başka seçenek benzetim (simulasyon) yönteminden yararlanmaktır. Simulasyon eldeki problemle ilgili bir modelin geliştirilerek bu modelin tahmini değişkenlerinin bilgisayarda hesaplanması bu değişkenlere değişik değerler verilmesi ve böylece kriter değişkenlerindeki değişmelerin saptanması amacını taşır.

b)Tanımlayıcı Araştırma Modeli (Descriptive Research)

Bu modeldeki amaç, inceleme konusu olan olayın değişkenlerini ve bu değişkenler arasındaki ilişkileri tanımlamak ve bu tanımlamaya dayanarak ileriye dönük tahminler yapabilmektir. Bu modelin kullanıldığı araştırmalarda çoğu kez iki veya daha fazla değişken arasındaki ilişkilerin belirlenmesi amaçlanır. Örneğin, belirli bir sanayi kesiminde olan iş kanallarının ve bu nedenle üretimde meydana gelen aksamaların saptanması, tanımlayıcı nitelikteki bir araştırma modelinin kullanılmasını gerekli kılar. Bir işyerinde çalışan işgörenlerin tatminini etkileyen faktörlerin belirlenmesi, müşterilerin algıladıkları hizmet kalitesinin ölçülmesine ilişkin araştırmalar da tanımlayıcı nitelikteki araştırmalardır.
Bu tip araştırmalarda temel amaç, ilgili konuda bir neden sonuç ilişkisi araştırmak değil, ilgilenilen olaylara ilişkin tanımlar yapabilmektir. Yine bu modeli keşfedici modelden ayıran en önemli fark, problemin ve durum değişkenlerinin kesin çizgilerle belirlenmesidir. Ancak üç tip araştırma modelinin ara kesitleri olabilir. Örneğin aynı araştırmanın içinde önce keşfedici model sonra da tanımlayıcı model kullanılabilir. Tanımlayıcı modelin kullanıldığı araştırmalar işletmecilik alanında yapılan araştırmalarda çok sık kullanılan araştırmalardır. Bu tip araştırmalarda aşağıdaki kaynaklardan bilgi sağlanır:


  • Benzetim yoluyla bilgi sağlama

  • İkincil kaynaklardan bilgi sağlama

  • Anket yöntemiyle bilgi sağlama

  • Gözlem yoluyla bilgi sağlama

Bazı tanımlayıcı araştırmalarda dolaylı yada dolaysız gözlem yöntemlerinden yararlanılarak gerekli bilgi ve verileri elde etme olanağı sağlanabilir. Gözlem kişisel yapılabileceği gibi bazı mekanik araçlardan yararlanılarak da yapılabilir.

  1. Neden-Sonuç İlişkisini Araştıran Araştırma Modeli (Causal Research)

Adından da anlaşılacağı gibi esas olarak eldeki problemle ilgili neden sonuç ilişkisini saptamayı amaçlayan araştırma modelidir. Bu modelde değişkenler arasındaki ilişkinin yönü neyin neye etki edeceği şeklindedir. Neden-sonuç ilişkisini saptamayı amaçlayan işletme araştırmalarında ilgili veri ve bilgiler, anket yöntemi, gözlem yöntemi, deney yöntemi (en yaygın kullanılan veri toplama yöntemi) gibi kaynaklardan toplanır.
Neden-Sonuç İlişkilerinin Tipleri

Kesin veya Deterministik Neden-Sonuç İlişkisi: Herhangi bir olay diğer bir olayın olması için gerekli ve yeterli bir koşul ise bu olaylar arasındaki ilişkiye kesin neden- sonuç ilişkisi denir ve sembolik olarak y=f(x) şeklinde gösterilir. Bu ifade, x'deki değişmelerin y'deki değişmelere hangi oranda etki edeceği biliniyor ise, yalnızca x'i değiştirmekle y'nin değerinin de bulunabileceği anlamına gelir.


Olasılıklı Neden-Sonuç İlişkisi: Herhangi bir olay diğer bir olayın olması için gerekli fakat yeterli değilse, bu iki olay arasındaki ilişkiye olasılıklı (stokastik) neden -sonuç ilişkisi denir.

Neden -sonuç ilişkisi ne türde olursa olsun herhangi bir x olayının bir diğer y olayına neden olup olmadığını saptayabilmek için herşeyden önce y olayına x olayı dışında etki etmesi olanağı bulunan tüm faktörlerin belirlenmesi gerekir. Bu tip faktörlere karıştırıcı değişkenler denir ve bu değişkenler geçerliliği tehdit eder. Neden sonuç ilişkisini araştıran araştırmalarda geçerliği tehdit eden olası karıştırıcı değişkenler (Erkuş, 2005),



  1. Geçmişin Etkisi: Geçmiş yaşantıların (yetiştirlme tarzı, büyünülen çevre) faklılığı nedensellik ilişkisini bozabilir.

  2. Deney Sırasında İstenmeyen Etkilere Maruz Kalma: Ölçümler arası meydan gelebilecek bazı değişiklikler deneklerin davranışını etkileyebilir. Örneğin, bir otelin yönetimindeki değişimin personelin davranışları üzerindeki etkileri inceleniyor olsun. Yönetimin değiştiği sıralarda ülkede ortaya çıkan kriz yeni yönetime yüklenebilir, bu da sonuçların başka çıkmasına sebep olur.

  3. Olgunlaşma: Araştırmaya katılan birim veya bireylerde araştırma süresince meydana gelen değişiklikler sonucu oluşan bir geçersizlik kaynağıdır.

  4. Ölçülme: Denekler gözleniyor olduklarının farkında oldukları için gerçek davranışlarını değil, olması gereken davranışlarını sergileme eğiliminde olurlar.

  5. Denek Kaybı:

  6. Ortalamaya Kayma Etkisi: Bu etkiye regresyon etkisi de denilmektedir. Uçlarda yer alan bireylerin giderek ortaya doğru çekilme eğiliminde olmasıdır.

  7. Ölçme Araç Gereçlerinde Meydana Gelen Değişiklikler: Ölçme araçlarında zamanla meydana gelebilecek duyarlılıklarında azalma ve değişmelerdir.

  8. Araştırmacı Yanlılığı: Araştırmacının beklentileri, araştırmanın yürütülüşü ve analiz ve raporlama şamalarında bilerek ya da bilmeyerek yanlılık oluşabilir.

  9. Dış Ortamsal Karıştırıcılar: Fiziksel (ses, ışık vb.) ve sosyal karıştırıcı hata kaynakları olabilir.

  10. İç ortamsal Karıştırıcılar: deneklerin fiziksel (ağrı, sızı gibi) ve psikolojik yaşantıları (kaygı, sevinç ve üzüntü vb.) ölçüm koşullarının farklılaşmasına yol açabilir.

Bu karıştırıcı/hata kaynakları iç geçerliliği tehdit eder. İç geçerlilik, araştırmanın bulmayı amaçladığı sonuca hiçbir hata karıştırmadan ulaşabilme gücüdür ve bunlar kontrol atına alındığı oranda araştırmanın iç geçerliği de artar. Dış geçerlik ise, araştırma sonuçlarının evrene genellenebilme derecesidir. Araştırmanın iç geçerliği arttıkça dış geçerliği azalmakta, dış geçerliği de arttıkça iç geçerliği azalmaktadır (Büyüköztürk 2003).
Araştırmalarının Aşamaları


  1. Konu Seçimi

  • Problem ve Alt Problemlerin Tanımlanması

  1. Amacı ve Önemi

  2. Araştırma Yönteminin Belirlenmesi

  3. Veri Toplama

  4. Verilerin Çözümlenmesi

  5. Sonuçların Yorumlanması

  6. Raporlaştırma




  1. Araştırmanın Konusunun Belirlenmesi

Araştırmanın ilk aşaması konunun seçilmesidir. Araştırmanın konusu, araştırmaya başlamanın nedenidir ve genellikle tek bir cümle ile ifade edilir. Örneğin, “Türkiye’de Turizmin Sorunlarının Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma”. Araştırmanın konusu, kaynak taraması ve uzmanlarla görüşme gibi yollarla belirlenebilir. Araştırmalarda önce konu bulunur daha sonra problem tanımlanır.


  • Problem ve Alt Problemler

Problem, kararsızlık bulunan rahatsız edici, çözümü gereken, var olan önerilerin yeterli olmadığı, yeni önlemler gerektiren durumlardır (Arlı ve Nazik, 2004). Araştırma problemi seçerken dikkate alması gereken ölçütler genel ve özel olma üzere iki başlık altında toplanmıştır (Karasar, 2003; Arlı ve Nazik, 2004;Erkuş, 2005).

1.Genel Ölçütler: Araştırma probleminin kendisinden gelen sınırlılıklarını ifade eden ölçütlerdir.



  • Çözülebilirlik: Problem araştırma ile çözülebilir mi? Problemin bilimsel olarak çözülebilmesi için veri elde edilebilir mi? sorularına yanıt aranır. Genel olarak ifade etmek gerekirse, pratik olarak ele alınabilir, yani cevap bulunabilir olmadır. Bugünkü bilgilerimizle gözleyemediğimiz çözülmesi güç olan konular araştırma problemi olarak ele alınmamalıdır. “İnsanlar öldükten sonra ruhları neler olur; ruhlar var mıdır?” türünden sorular problem olamaz.

  • Önemlilik: "Problemin çözümü ile sağlanacak yarar nedir?, Kuramsal ya da pratik bir yararı var mı? Varsa önemli mi?. “Saçlar şöyle mi, böyle mi taranırsa rüzgarda daha az savrulur?” Böyle bir problem görgül yollarla incelenebilir, yenilik getirici olabilir; ama bilimsel değeri yoktur.

  • Yenilik: Problem daha önce çözülmemiş mi?, Önceki yaklaşımlara oranla yenilik var mı? “Yerçeki mi kuvvenin etkileri nedir?” bu tür bir probleme bulunacak çözüm yenilik getirici olmayacaktır.

  • Yerleşik Etik: Seçilecek problem araştırmaya katılanların gizlilik hakkı, sağlık veya esnekliğinin tehlikeye atılmaması, pişmanlık duyabileceği davranışlara zorlanmaması, fiziksel ya da psikolojik baskı altında bırakılmaması, katılıma zorlanmaması, araştırma amacının gizlenmemesi, bilgisi veya izni olmadan araştırmaya alınmaması gibi etik (ahlak) kurallarına uyabilir mi?

  • Değer Yargısı İçermeme: Öznellik veya görelik içeren sorular araştırma problemi olamaz. “ Kırmızı renkli arabalar mı mavi renkli arabalar mı daha güzeldir?” bu tür problemler olamaz.

  • Açık ve Anlaşılabilir Olma: Araştırma problemi net ve anlaşılır olmalıdır.

Bu endişelerin özellikle toplum bilimlerinde ve biyolojik araştırmalarda çok önemli boyutlara ulaştığı durumlar olabilmektedir.

2. Araştırmacının kendi özel durumundan (kişisel yetenek ve olanaklarından) kaynaklanabilecek olası sınırlılıkları dikkate almak üzere geliştirilen ölçütlere özel ölçütler denir. Bunlar :


  • Alanda yeterlilik: Araştırmacının, araştırılan konuya ilişkin bilgisi araştırma sonuçlarını değerlendirmeye yeterli mi?

  • Yöntem ve tekniklerde yeterlilik: Araştırmacı, verilerin toplanması ve değerlendirilmesinde gerekli yöntem, ölçme, istatistik ve bilgi işlem bilgisine sahip mi?

  • Veri toplama izni: Veri toplama izni verilecek mi?

  • Zaman ve olanak yeterliliği: Araştırmanın tamamlanabilmesi için gerekli zaman, eleman ve mali güç var mı ya da sağlanabilir mi?

  • İlgi yeterliliği: Probleme duyulan ilgi, bütün güçlükleri karşılamaya ve sonucun getirilebileceği eleştirilerden korkmadan araştırmayı yürütmeye yeterli mi?

Problemin Tanımı ve Yazımı

Bu aşamada, problemi etkilediği düşünülen önemli değişkenler tanımlanır. Araştırma ile olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi aranır. Problemlerin yazımında dikkat edilmesi gereken ilkeler 3 başlık altında toplanmıştır (Özdamar 2003).



    1. Problem, araştırmada incelenen değişkenlerin tanıtsal (belirtici) bilgilerini öğrenmeyi hedeflemelidir. “X,Y,… değişkenlerinin belirtici istatistikleri nedir?”, “X,Y,… değişkenlerinin dağılımları nedir?

    2. İki ya da daha fazla değişken arasındaki ilişkiyi betimlemelidir. “X değişkeni Y değişkeni ile ilişkili midir?”, “X,Y ve Z ne kadar ilişkilidir? İlişkinin yönü nedir?”

    3. Problem cümlesinde açıklama yer almalıdır.”X değişkeni ile Y ile yüksek düzeyde ilişkili midir?”

Problemin tanımındaki olaylar aslında değişkenden başka bir şey değildir.

Değişken: Değişebilen, en az iki değer alabilen büyüklüktür. Değişkenler farklı biçimlerde isimlendirilebilirler. Bunlar,



Süreksiz-Sürekli Değişken: Alt ve üst sınırları içinde, belli değerlerden başka değerlerden başka değer alamıyorsa süreksiz değişken (Örneğin, cinsiyet); ondalıklı değerler alıyorsa sürekli değişken olarak isimlendirilir (Örneğin, kilo).

Bağımlı-Bağımsız ve Kontrol Değişkeni: Bağımlı değişken bir tür sonuç olup araştırmacıyı rahatsız eden ve açıklanması istenen durumdur. Örneğin; turistlerin tatil satınalma davranışını etkileyen faktörleri (öğrenci başarısını etkileyen faktörler) belirlemek amacıyla yapılan bir çalışmada turistin tatil satınalma davranışı bir bağımlı değişkendir. Bağımsız değişkenler ise bağımlı değişkeni etkileyen değişkenlerdir. Yukarıdaki örnekte turistin tatil satınalma davranışını etkileyen faktörlerin her biri örneğin, tatilin fiyatı, ulaşım şekli, ulaşım zamanı, konaklana tesisin özellikleri vs. birer bağımsız değişkendir.

Kontrol değişkenleri ise bağımsız değişkenin dışında bağımlı değişkeni şu veya bu şekilde etkileyen değişkenlerdir. Bunlar yaş, zeka, cinsiyet ve deneyim gibi araştırmaya katılan bireylerin kendilerinde var olan niteliklere ilişkin özellikler ile gürültü, ışık gibi araştırma ortamından kaynaklanan özellikler de olabilir. Araştırmacı, bağımsız değişkenlerin bağımlı değişken üzerindeki etkisini önlemek için kontrol değişkenlerini sabit tutmak zorundadır.


İlgili Kaynakların Taranması

Problemin sınırlandırılması ve tanımlanması aşamalarında ilgili kaynakların taranması önemli bir yer tutar. Bir araştırma problemi için çok sayıda kaynak vardır: Kitaplar, araştırma raporları, makaleler, bildiriler, tezler, e kaynaklar vb. İlgili kaynakları taramanın amacı, araştırma için genel bir çerçeve oluşturmaktadır. Bu amaçla araştırılan konunun o ana kadar hangi yönleri ile nasıl incelendiği, hangi gelişmişlik düzeyinde olduğu, problemin çözümü için hangi yönlerde ve ne tür çalışmalara gerek olduğu kuramsal ve pratik yönleriyle belirlenir. Bu nedenle, kaynak taramasının araştırma amaçlarının kararlaştırılmadan önce yapılması gerekmektedir (Karasar, 2003).


Araştırmanın Amacı ve Önemi

Araştırmanın amacı, araştırmanın niçin, hangi amaçla yazılmakta olduğunun anlaşılır bir biçimde açıklanmasıdır. Araştırmanın amacı, araştırmanın konusunu oluşturan sorunun ne olduğunun ortaya çıkarılmasıdır (Kuruüzüm, 2006)). Bu amaçlardan bazıları; değişkenlerin dağılımlarını belirleme, ilişkileri ortaya koyma, neden-sonuç ilişkilerini belirleme, belirli standartlara uygunluğu test etme biçimde olabilir.

Araştırmanın önemi, araştırma bulgularının kurama ve pratiğe katkılarının açıkça belirtildiği kısımdır (Balcı, 2001).

Kaynak taraması, araştırmanın amacı ve öneminin elde edilmesinden sonra araştırma konusu ile ilgili hipotezler oluşturulur.


Araştırmanın Başlığı: İnternetin eğitimdeki yeri ve önemi

Araştırmanın Konusu: İnternetin, öğrencilerin öğrenmesinde etkili olup olmadığının araştırılması

Araştırmanın Amacı: İnternetin öğrencilerin öğrenmeleri üzerinde etkili olduğunu ortaya koymak

Araştırmanın Önemi: Ülkemizde eğitim ortamlarında yeni yeni kullanılmaya başlanılan interenetin öğrencilerin öğrenmesi üzerindeki etkililiği tespit ederek, öğrenme ortamlarına çeşitlilik sağlayarak katkı getirmektir. Ayrıca, devletin okullara internette tabanlı teknoloji sınıfı kurmasını sağlamak.

Problem: İnternet kullanımı ile öğrencilerin öğrenmesi arasında nasıl bir ilişki vardır?

Problem: Öğrencilerin internet kullanım süreleri ile okul ders puanları arasında bir ilişki var mıdır?


Araştırmanın Başlığı: Turizm Türk ekonomisindeki yeri ve önemi

Araştırmanın Konusu: Turizm Türk ekonomisinde etkili olup olmadığının

Araştırmanın Amacı: Turizm Türk ekonomisinde etkili olduğunu ortaya koymak

Araştırmanın Önemi: Ülkemiz açısından turizmin ekonomik olarak önemini ortaya koyarak, ülkemizde bir turizm bilinci oluşturmak

Problem: Ülkemize yıllara göre gelen turist sayısındaki artış ile ülke eknomisindeki büyüme arasında bir ilişki var mıdır?
Araştırma Hipotezlerinin/Denencelerin Kurulması

Hipotez, araştırmada olaylar ya da değişkenler arasında varolduğu söylenen ilişkiye hipotez denir. Diğer bir ifadeyle, araştırmanın beklenen sonuçlarını ifade eden ve problemin altında yatan gerçekleri yansıtan önermelerdir. Hipotez, sınanmak amacıyla ileri sürülen yargıdır,. doğru ya da yanlış olması önemli değildir. Hipotezler aşağıdaki özellikleri taşır:



  1. Veri toplamayı sistematikleştirir, ona yön verir

  2. Fikirlerin ve kavramların sınanmasını sağlar

  3. Kuram geliştirmeye yardım eder

Hipotezleri ifade ederken geniş zamanlı cümleler kullanılır. Örneğin, zor bir çocukluk dönemi geçiren insanlar şiddete eğilimlidirler, bazı yöresel özellikler kişinin eğitim seviyesinden etkilenmez gibi (Kuruüzüm, 2006).

İki tip hipotez vardır. Bunlar,

1) sıfır hipotezi ya da istatistiksel hipotez (H0)

2) araştırma hipotezi (H1)

İstatistiksel hipotez, karşılaştırmalarda taraf tutmayan, farksızlığı, ilişkisizliği ifade eder.

Araştırma hipotezi, bir tarafın diğer taraftan üstün olduğunu ya da tarafların farklılığını savunan bir ifadedir. Diğer bir ifadeyle, değişkenler arasında ilişki olduğunu savunan hipotezdir.

Hipotezler tek yönlü ve iki yönlü olmak üzere iki türde kurulur. Yön belirten hipotezler; H1 hipotezi, daha fazla etkilidir, daha az etkilidir, büyüktür ya da küçüktür biçiminde yön belirtir. H0 hipotezi ise, benzer, etkisiz, farksız biçimindedir.

İki Yönlü Hipotezler:

H1: İlişkinin negatif veya pozitif olduğunu bilmediğimizde “etkilidir”,”faklıdır”, “benzer değildir”.




H0: “farksızdır”, “benzerdir”. Şeklinde kurulur.


Tek Yönlü Hipotezler:

H1: Aradaki farkın negatif veya pozitif olduğunu bildiğimizde kullanılır. “büyüktür”, “küçüktür”, “daha etkilidir”, “daha azdır”, “arttırır”.

H0: “Etkisizdir”, “farksızıdır”, “benzerdir” şeklinde kurulur.

Örnek 1:


Amaç: Eğitimde grup çalışması yönteminin klasik yönteme göre başarısını karşılaştırmak

Problem: Eğitimde grup çalışması yöntemi klasik yönteme göre başarıyı artırabilir mi?

Hipotez: Grup çalışması ile klasik yöntemin eğitim başarıları farklılık göstermez

Hipotez: Grup çalışması, klasik yönteme göre daha yüksek başarı derecesine erişmeyi sağlar.

Hipotez: Eğitim başarısı yönünden grup çalışması klasik yönteme göre daha üstündür.

Örnek 2:

Amaç: Günlük içilen sigara sayısı ile kanser görülme sıklığı arasındaki ilişkiyi belirlemek

Problem: Günlük içilen sigara sayısı fazlalaştıkça kanser riski artmakta mıdır?

Problem: Hiç içmeyen, günde 1-4 sigara içen, 5-9 sigara içen, 10-19 sigara içen, ve 20+ sigara içen gruplarda kanser görülme sıklığı sigara sayısı arttıkça artma göstermekte midir?

Hipotez: Günlük içilen sigara sayısı arttıkça kanser riski geometrik olarak artma gösterir

Hipotez: Kanser riski ile günlük içilen sigara sayısı arasında önemli ilişki yoktur.
Varsayım ve Sınırlılık

Araştırmada bazı başlangıç kabullerinin ayrıca kanıtlanmasına gerek görülmeden doğru olarak varsayılması gerekebilir. Varsayım hipotezin tersine denenmeyen bir yargıdır. Araştırma sonuçlarının geçerliliği bu yargının doğruluğuna bağlıdır. Küçük bir çaba ile gerçek durumların ortaya çıkarılabileceği konularda varsayım kullanılamaz. Herhangi bir şeyin varsayılabilmesi için;



        1. Doğruluğundan büyük ölçüde emin

        2. Doğruluğunu deneyerek kontrol etmek için harcanacak bilimsel çabanın maliyetinin yararından “çok daha fazla” olması; ya da bu konuda denemenin olanaksız olması

        3. Araştırma sonucunu dolayısıyla verilerin yorumunu etkilemesi gerekir.

Araştırmacının ideal gördüğü ve normal olarak yapmak isteyip de çeşitli nedenlerle vazgeçmek zorunda kaldığı şeyler araştırmanın sınırlılıklarıdır. Bunlar en uygun koşullardan sapmadır. Bu ideal koşullar bazen araştırmacının etki alanı dışında olduğu, bazen fayda-maliyet açısından pratik olmadığı için gerçekleştirilemeyebilir. Sınırlılıklar, araştırmacının kendi bilgi ve becerisinden gelebileceği gibi problem alanı, araştırma amaçları, yöntem ve öteki pratik zorunluluklardan da kaynaklanabilir. Araştırma bulguları verilen sınırlılıklar içinde geçerlidir.


Bilimsel araştırmalar oluşturulduktan sonra, bu hipotezlere yanıt bulmak için uygun bir araştırma yöntemi bulunur.
Araştırma Yöntemi

Araştırmanın yöntemi adı altında, araştırmanın nasıl bir yol izlenerek gerçekleştirileceği hakkında bilgilere yer verilir.


Araştırma Düzenekleri

Araştırma düzenekleri, değişken sayısına ve düzeyine göre ya da araştırmadaki grup sayısı ile değişkenlerin kontrolünde alınabilen önlemlere göre farklı şekillerde sınıflama yapılabilmektedir. Aşağıda bu sınıflamalardan bazıları incelenmiştir.


a) Klasik Deney Düzeneği: Birbirleriyle tüm özellikleri açısından eşleştirdiğimiz bir deney ve bir denetim grubundan oluşur. Her iki grup ön test ve son test alır. Ancak deney grubunda değişilme yapılırken denetim grubunda yapılmaz. Eğer denetim grubunun ön test ve son test puanları arasında fark çıkmaz (Ö4-Ö3=0), deney grubunda çıkarsa (Ö2-Ö10), bu fark araştırmacının yaptığı bağımsız değişken değişilmemesine yüklenir.


Gruplar

Ön test

Değişilmeme

Son test

Deney grubu

Ö1

X

Ö2

Denetim grubu

Ö3




Ö4

Başlangıçta deney ve denetim gruplarının ön test sonuçlarının birbirine eşit olduğu (Ö3-Ö1=0) gösterilmelidir. Yoksa sonuçlar kuşkulu olacaktır. Diğer taraftan deney ve denetim gruplarının son test ölçümleri arasında fark (Ö4-Ö20) çıkması beklenir.



Örneğin, depreme karşı tutumları eşitlenmiş (Ö3=Ö1) deney ve denetim gruplarından, deney grubuna deprem hakkında bir film izlettirirken denetim grubunda reklam ve hava durumu izlettirelim. Filmden sonra tekrar depreme karşı görüşlerini alalım. Ö2Ö1, Ö4Ö2 ve Ö4=Ö3 çıkarsa değişimlemenin etkili olduğu söylenebilir.
b) Yalnız son testli denetim gruplu deney düzeneği:

Gruplar

Ön test

Değişilmeme

Son test

Deney grubu

-

X

Ö2

Denetim grubu

-

-

Ö4

Depreme ilişkin tutumları hakkında eşdeğer olup olmadığını bilmediğimiz, ancak diğer özellikler açısından eşdeğer olan iki gruptan birine film izlettirip diğerine izlettirmeyelim. Burada farkın değişilmemeden kaynaklandığı söylenemez.

c) Dörtlü solomon deney düzeneği: bu deney düzeneği yukarıda ifade edilen ikii deney düzeneğinin şeklidir. Dolayısıyla, ön test almış olmanın etkisini görme açısından diğer iki düzeneğer üstünlük sağlamaktadır.

Gruplar

Ön test

Değişilmeme

Son test

Deney grubu

Ö1

X

Ö2

Denetim grubu

Ö3




Ö4

Deney grubu




X

Ö5

Denetim grubu







Ö6




  1. Çok Faktörlü Deney Düzeneği: Çok faktörlü deney düzeneğinde, araştırmaya birden fazla değişken sokulduğundan gerçek yaşama genelebilirlik düzeyi (dış geçerlik) artmakta ve tek tek bağımsız değişkenlerin bağımlı değişken üzerindeki etkilerinin yanında, birden fazla değişkenin etkileşerek bağımlı değişkeni etkileme güçlerinin de gözlenebilmektedir.

Depreme karşı tutumları değiştirdiği iddia edilen filmi ele alacak olursak, eğitim düzeyi, cinsiyet ve ikamet edilen bölgenin yerin bu durum üzerinde etkil olduğu eleştirisi getirilebilir.
Betimsel Çalışmalar

Betimsel çalışmalar genellikle tarama çalışmaları şeklinde ele alınmaktadır.



  • Tek Grup Son Test Düzeneği: Aniden meydan gelen herhangi bir gelişmeden sonra, o doğal değişilmemeye maruz kalan grubun davranışlarına ilişkin ölçüm almaya dayanır.

Gruplar

Ön test

Faklılaşma

Son test

Grup 1

-

+

Ö1

Örneğin, otelin yemeklerinden dolayı müşterilerde zehirlenme oldu, ondan sonra da müşteri memnuniyetini ölçtük. Daha önce müşteri memnuniyetini bilmediğimiz için, var olan müşteri memnuniyet düzeylerinin zehirlenmeden mi dolayı o şekilde olduğunu bilemeyiz.
Özel Durum Çalışmaları

  • Tek Denekli Araştırmalar

Vaka olgu çalışması: Özellikle tıp alanında tek bir birey üzerinde gerçekleştirilen çalışmalardır. Tanı koyma amacıyla gerçekleştirilir. Tanı koyma, bireyin şimdiki ve geçmişteki fiziksel ve psikolojik durumunun saptanmasına dayanır.

Temel Çalışmalara Temel Çalışmalara Yönelik Tek Denekli Araştırmalar: Özellikle davranış değiştirmeyle ilgili araştırmalardır. Ayıredici bir özelliği denkler örnekleminin bir olmasıdır.
Geriye Dönük Çalışmalar

  • Arşiv ve Fiziksel İzler Çalışmaları: Tarih, Türk dili ve edebiyatı gibi alanlarda geçmiş kayıtlar veya fiziksel izler üzerinden iz sürmek ve geçmişi açıklamaya çalışırlar.


Gözden Geçirme Çalışmaları

  • Metaanalitik Çalışmalar: Belirli bir alanda ve belirli bir konuda yapılmış olan görgül çalışmaların bulgularının tümünün birden ele alınmasıdır.

  • Derleme Çalışmaları: Metaanalitik çalışmalar istatistiksel bazı çalışmalar yapılmasını gerektirirken, derleme çalışmalarında belirli bir alanda yapılmış çalışmalar kronolojik sıra ile ele alınıp incelenmesidir.



ÖRNEKLEME TEKNİKLERİ

Üzerinde araştırma yapılacak bir evren hakkında bilgi derlemek için başvurulabilecek ilk ve en basit yöntem, o evreni oluşturan tüm birimler üzerinde araştırma konusuyla ilgili bilgi derlemektir, yani tam sayım yapmaktır. Araştırmaya konu olan yığın olaylardan her birine birim adı verilir. Örneğin nüfus sayımı yapılırken birim insandır. Aileler hakkında yapılan araştırmada her aile, öğretmenler hakkında yapılacak araştırmada her öğretmen birimdir.


Evren

Üzerinde araştırma yapılan, belirli bir tanıma uyan aynı cinsten birimlerin meydana getirdiği topluluğa evren (ana kütle) denir. Üzerinde araştırma yapılacak birimlerden oluşan kümeye evren adı verilir. Örneğin, bir araştırmacıdan A yerleşim yerinde ilkokula giden 100.000 öğrencinin ailelerinin aylık ortalama gelir miktarının belirlenmesi istense evren A yerleşim yerinde ilkokula giden 100.000 öğrencinin ailelerinin oluşturduğu topluluktur.

Bir öğretmen, bir lisedeki öğrencilerin kaçının bilgisayarı bulunduğunu belirlemek istese evren bu lisedeki tüm öğrencilerin oluşturduğu topluluktur. Eğer aynı öğretmen bilgisayarı bulunan öğrencilerin ne tür bilgisayarlara sahip olduklarını belirlemek isterse, bu defa evren aynı lisenin bilgisayar sahibi öğrencilerinin oluşturduğu topluluk olur.

Evrendeki birim sayısına evren hacmi adı verilir ve N simgesiyle gösterilir. Bir evren sonlu sayıda ya da sonsuz sayıda birim içerebilir.



Sonlu Evren

Sonlu sayıda ya da sayılabilir çoklukta birim içeren evrenlere sonlu evren denir. A yerleşim yerinde ilkokula giden öğrenciler, bir ilde oy kullanma ehliyetine sahip seçmenler, ilköğretim okullarında görevli öğretmenler evreni sonlu evren türüne örnek teşkil eder. İş idaresi, ekonomi ve sosyal bilim alanlarında yapılacak araştırmalar için tanımlanacak evrenlerin çoğu sonlu evrenlerdir.



Sonsuz Evren

Sonsuz sayıda birim içeren evrenlere sonsuz evren denir. Genellikle sonsuz evren bir süreci ima eder ve onun birimleri bu sürecin her bir çıktısıdır. Süreç süresiz olarak aynı koşullar altında işler. Bir fabrikada üretilen bellek bilgisayar kartlarının kalitesini belirlemek istesek, bilgisayar bellek kartı üretim süreci, birimleri üretilen bellek kartı olan sonsuz evreni teşkil eder. Bu sürecin çıktıları araştırmada ilgilenilen özellik bakımından olasılık dağılımı ile açıklanır.



2.4. Örneklem

Evrenin özelliklerini yansıtması düşüncesiyle evrenden belirli yöntemlerle seçilmiş birimlerin oluşturduğu topluluğa örneklem adı verilir. Matematiksel ifadeyle örneklem evrenin bir alt kümesidir. Örneklemdeki birimlerin sayısına örneklem hacmi denir ve n simgesiyle gösterilir; n< N dir. Diğer taraftan, n/N oranına örneklem oranı denir. Üzerinde çalışılan evren hakkında yorum yapma amacıyla evrenin seçilen bir parçasına örneklem adı verilir.



Parametre

Evrenler parametre adı verilen sayısal belirleyici ölçülerle tanımlanırlar. Bu belirleyiciler çok çeşitli olabilir. Evren aritmetik ortalaması, evren varyansı, önemli evren karakteristikleridir. Evrenin özelliklerini tanımlayan özelliklere parametre adı verilir.


İstatistik

Örneklemler istatistik adı verilen belirleyici ölçülerle tanımlanırlar. Bir örneklemin özelliklerini tanımlayan belirleyicilere örneklem istatistiği veya sadece istatistik adı verilir. Örneklem aritmetik ortalaması, örneklem varyansı örneklemi tanımlayan çeşirli istatistiklerdir.



Örnekleme

Örnekleme bir evrenden belirli yöntemlerle seçilmiş örneklemi incelemek suretiyle, evren hakkında genelleme yapma işlemidir.


Örnekleme Yapmayı Gerekli Kılan Nedenler

Üzerinde araştırma yapılacak evren sonsuz evren olduğunda, onunla ilgili bilgi sadece bir örneklem üzerinden elde edilebilir. Eğer evren sonlu evren ise, bilgi ya tam sayım yaparak ya da bu evreni temsil edecek bir örneklemden elde edilebilir. Ancak, aşağıda belirtilen nedenlerden dolayı örnekleme tam sayıma tercih edilir. • Maliyet tasarrufu sağlaması: Evren hacmi ve incelenecek özellik sayısı arttıkça tam sayım ekonomik olmaktan çıkar. Örnekleme ile çok daha az maliyetle faydalı güvenilir bilgi elde etmek mümkündür.



Zaman tasarrufu sağlaması: Örnekleme tam sayıma göre daha kısa zamanda ve daha ayrıntılı bilgi elde etme imkanı verir. Örneklemenin bu özelliği bilgiye çok hızlı gereksinim olduğunda bilhassa önemlidir.

Doğru bilgi edinme imkanı sağlaması: Örnekleme tam sayım kadar hatta daha fazla doğru bilgi elde etme imkanı verir. Çünkü veri derleme hataları daha az sayıda birimden oluşan örneklemde daha iyi kontrol edilebilir. Sosyal araştırmalarda bilgiler genellikle gözlem, görüşme veya anket yöntemiyle derlenir.

Pratik imkansızlık halinin bulunması: Bir birimin (gözlem biriminin) bilgi derlemek amacıyla tahrip edilmesi gerekiyorsa, çalışılacak evren sonsuz evren ise örneklemeye başvurmak zorunludur. Örneğin bir savunma sanayi kuruluşunda üretilen mermilerin patlayıp patlamadığı hatalı mermi üretim oranının ne olduğu konusunda yapılacak bir araştırma için gerekli bilgilerin derlenmesi amacıyla üretilen tüm mermilerin teste tabi tutulması olanaksızdır ve aynı zamanda anlamsızdır.
Örnekleme Yöntemleri

Örnekleme yöntemleri, olasılıklı olmayan örnekleme yöntemleri ve olasılıklı örnekleme yöntemleri biçiminde sınıflandırılır.


Olasılıklı Olmayan Örnekleme Yöntemleri

Bu yöntemlerde örneklem oluşturulurken, evrendeki birimler arasında fark gözetilir, evrendeki birimlere örnekleme seçilmeleri konusunda eşit şans verilmez. Bu yöntemde sonuçlar evrene genellenemez.



Kota Örneklemesi

Evrendeki bireylerin bilinen yüzdelerine orantılı, ancak olasılıksız yapılan örneklemedir. Kota örneklemesi, lasılıklı örnekleme yöntemlerinden tabakalı örnekleme yöntemi ile karıştırılmamalıdır. Aradaki fark, kota örneklemesinde örnekleme yapısının oluşturulamamasıdır. Bunun yerine gruplar tanımlanır, büyüklükleri belirlenir ve sonra bu tanımlamaya uygun bireyler kotaları doldurmak için seçilir. Örneğin; Turizm yüksekokulunun %30’unun bayanlardan oluştuğu, %70’inin erkeklerden oluştuğu biliniyorsa, örneklemi oluşturacak bireylerin de %30 bayandan ve %70 erkeklerden oluşması gibi.


Bulabildiğini Örnekleme

Ulaşılması kolay, elde mevcut ve araştırmaya katılmak isteyen bireyler üzerinde yapılan örneklemedir.



Amaçlı Örnekleme

Araştırılan konunun ihtiyaçlarını karşılayacak bireylerden seçilerek oluşturulan örneklemdir. Örneğin, rehberlerle ilgili bir araştırmanın rehberler odasına kayıtlı üye kişilerle yapılması gibi.



Kartopu Örnekleme

Ender görülen veya denek bulmakta zorlanıldığı durumlarda, ilk denek grubunu bulduktan sonra, bu denek grubuyla yen denekler bulmaya dayanan örneklemedir.


Olasılıklı Örnekleme Yöntemleri

Rassal/tesadüfi örnekleme yöntemi olarak da bilinmektedir. Bu örnekleme de evrendeki her bir birimin örnekleme seçilmede eşit ve yansız olma olasılığı vardır. Eşitlik, evrendeki her bir birimin örnekleme girme eşit şansının olduğunu ifade eder. Bağımsızlık, bir birimin örnekleme girmesi diğerlerinin örnekleme seçilmesine bağlı olmaması durumunu ifade eder. Kısaca ifade etmek gerekirse, evrenden örnekleme seçilecek birimlerin olasılıkları eşit ve birbirinden bağımsız olmasıdır. Bu durum, sonuçların evrene genellenebilmesini sağlar.

Eğer elimizde evrendeki birimlerinin bir listesi varsa, olasılıklı örnekleme aşağıdaki yöntemlerden biri ile seçilebilir:
Basit Rassal Örnekleme

İlgili özellikler açısından bireyler benzer ve sonlu olduğunda; evrenin tüm birimleri listelendikten sonra evrendeki her birimin örnekleme girme olasılılığının eşit ve birbirinden bağımsız olduğu bir örnekleme yöntemidir. Örneklem 3 farklı şekilde çekilebilir.


1. Kur'a ile Seçim

Bu yöntemde evrene dahil birimler örneğin sıra, üye, kayıt numarası veya soyadı sırasına göre 1'den N'e kadar numaralandırılır. Bu numaralar, isimler fişlere yazılıp bir torbaya atılır, iyice karıştırıldıktan sonra n tane birim seçilir. Çıkan fişlere karşı gelen birimler örneklemi oluşturur. Evren hacmi çok büyük olduğundan bu yöntemi uygulamak güçlük yaratır.



2. Sistematik Seçim

Birim seçiminin bağımlı olduğu bu yöntemde uygulama şu şekilde yapılır: k = N/n oranı hesaplanır. Bu oran büyütme faktörü olarak isimlendirilir. 1, 2, 3,....., k adet sayı arasından rassal olarak bir sayı çekilir. Çekilen sayı a ile isimlendirilsin. a örnekleme girecek birinci birimin sıra numarasını gösterir. • a'ıncı, a+k'ıncı, a+2k'ıncı, ...., a+ (n-1 ) k ıncı sıra nolu birimler n hacimli örneklemi teşkil eder. Sistematik seçim yönteminde de bir birimin n hacimli örneklemde yer alması olasılığı n/N dir. Ancak olası örneklemlerden birinin seçilmesi olasılığı, örneklemi oluşturabilme şansına sahip k kombinezonun her biri için 1/k olmak üzere eşit, diğerlerininki ise sıfırdır. Üzerinde araştırma yapılacak evren hacmi N=10000 kişi n=250 hacimli örneklem oluşturmaya karar verilmiş olsun. Büyütme faktörü k = 10000/250 = 40 bulunur.

Evren birimleriyle ilgili liste mevcuttur.

Diyelim ki 1, 2, ...., 40 arasından rassal olarak 4 sayısını seçtik. 4'üncü 44'üncü 84'üncü.... sıra nolu birimleri seçmek suretiyle 250 hacimli örneklem oluşturulmuş olur.



3. Rassal Sayılar Tablosu Yardımıyla Seçim

Evren hacmi çok büyük olduğunda kur'a yöntemi yerine rassal sayılar tablosu kullanarak rassal seçim koşulları sağlanmaya çalışılır. Rasgele sayılar tablosu kullanılarak 1 ile 500 arasında 100 adet sayı elde edilir. Elde edilen numaraları temsil eden kişiler örneklemi oluşturur.


Tabakalı Örnekleme

Evrenin heterojen olması halinde tabakalı örnekleme kullanılır. Bu durumda evren belirli kriterlere göre her biri homojen olan tabakalara ayrılarak incelenir. Örneğin, bir üniversite öğrencileri üzerinde bir çalışma yapılırken, fakülteler tabaka oluşturur. A fakültesi 500, B fakültesi 800, C fakültesi de 1200 öğrenci olarak saptanmış olsun. (n) örneklemde 200 olarak saptanmış olsun. Önce her tabakanın ağırlığı bulunur. W1=500/2500 W1=0.20, W2=800/2500 W2=0.32 W3=1200/2500 W3=0.48. Toplam örneklem sayısı ile çarparsak (0.20*200, 0.32*200, 0.48*200) ağırlıklandırarak örneklemi (n=49+64+96=200) her tabakadan elde etmiş oluruz. Daha sonrada rasgele olarak seçim yaparız.


Küme Örnekleme

Evren büyük ve farklı evrenlerden oluşuyorsa, özellikle alan çalışmalarında, örneklem kümeler şeklinde belirlenir. Hem kümeler hem de alt kümeler veya birimler rassal olarak belirlenir. Aynı araştırma için örnekleme merkez ilçe seçmenlerini önce 60 mahalle itibariyle kümelere ayırmak sonra bu mahallelerdeki belirli sayıda mahalle seçmek seçilen mahallelerdeki seçmenleri oturdukları sokak itibariyle kümelere ayırmak ve bu rassal seçimle sokaklardan belirli sayıda sokağı seçmek (sonra bu sokaklarda seçmenleri oturdukları apartmanlar itibariyle kümelere ayırmak) seçilen sokaklardaki seçmenlerden bilgi derlemek suretiyle de yapılabilir.


Örneklem Büyüklüğü

Örnekleme girecek birim sayısı araştırma sürecinin en önemli konularından birisidir. Örneklem hacmi arttıkça, standart hata azalır (doğruluk artar) örneklem istatistikleri evren parametrelerine yaklaşır. Örneklem büyüklüğünü belirleyen çeşitli etmenler vardır. Bunlar (Karasar, 2003);



  • Evrenin Homojenliği/Heterojenliği

  • Kontrol Edilemeyen Değişkenlerin Sayısı

  • Alt Küme Sayısı

  • Güven Düzeyi ve Sapma

  • Araştırma Olanakları



Evrenin Homojenliği/Heterojenliği: Evrenin benzerliği (homojenliği) arttıkça birim bulmak kolaylaşır ve hata azalır. Evren heterojenleştikçe örnekleme girecek birim sayısı artırılır. Örneğin, Vücuttaki kan alınacak küçük bir miktar ile evren hakkında genelleme yapılabilir.

Kontrol Edilmeyen Değişkenlerin Sayısı: Bir araştırmada kontrol edilemeyen değişkenlerin sayısı arttıkça, evreni temsil edecek örneklemin büyüklüğü de artar.

Alt Küme Sayısı: Veriler çözümlenirken, örnek grubun kendi içinde alt kümelere bölünmesi örneklem sayısı üzerinde belirleyicidir. Kendi içinde alt kümlere bölünme de her alt küme kendi evrenini temsil etmelidir. Örneğin, turizm sektöründeki yöneticilerin “turizm yasası” hakkındaki görüşleri öğrenilmek istensin, eğer bu yasayı cinsiyet ve yaş değişkeninin etkilediği düşünülüyorsa her bir alt kümeye en az onbeş kişinin düşmesini sağlayacak şekilde örneklem büyüklüğü belirlenmelidir.

Güven Düzeyi ve Sapma: Sapma, evren ile örneklem arasındaki farklılaşmadır. Araştırmacı, ölçümü yapılan özelliğin duyarlılık derecesine bağlı olarak sapma miktarını büyük ya da küçük tutabilir. Sapma artıkça, örneklem küçülür. Sapma azaldıkça ise, örneklem büyür. Güven düzeyi, araştırmacı tarafından belirlenir. Genellikle anlamlılık düzeyi () %5 ve %1 alınır. Buna bağlı olarak güven düzeyi (1-) %95 ya da %99 olur. Sapma ve güven düzeyi kendi aralarında ilişkilidir. Güven düzeyi yükseldikçe, güven aralığı ve sapmada artar. Bu ise daha az duyarlı kestirim yapılmasını sağlar.
Örneklem Büyüklüğünün Belirlenmesi

Örneklem büyüklüğünü belirlemede, standart hata önemli bir yer tutmaktadır. Standart hata, bir evrenden seçilen çok sayıda örneklem ortalamasının standart sapmasıdır ve evrenin standart sapmasının yansız kestirimi olarak kullanılmaktadır. Standart hata, buradan n’i çekersek buluruz.

Formül incelenecek olursa, standart hata küçüldükçe, n sayısı arttığı ve bu durumunda evrenin temsil gücünü artırdığı söylenir. Örneklem ortalamalarının evren ortalaması etrafındaki saçılma miktarını gösteren standart hata ne kadar büyükse örneklem de o kadar büyük olmalıdır.

Örneğin; arzu edilen standart hatanın 0,015 olarak alındığı 10 000 evren birimlik bir çalışmada, örneklem varyansı 0,22 olarak belirlenmişse, örneklem büyüklüğü;

N=0,22/0,000225=977,7 bulunur.

Bu değer, büyük evrenler için sonlu evren düzeltmesi formülü eklenerek düzeltilir.



KURAL: Örneklem büyüklüğü arttıkça, örneklemin evreni temsil gücünün de artacağıdır.



Ölçme ve Ölçekleme

Ölçmenin Temelleri

Ölçme ve değerlendirme konusuna nereden başlanacağına, “neden ölçme yaparız?” sorusuna cevap vererek ulaşılabilir. Bu soruya yanıtlardan birisi değişim olacaktır. Dikkat edilirse çevremizdeki her şey zaman içerisinde değişmektedir. Bu durum ölçmeyi zorunlu kılmaktadır. Eğer çevremizdeki her şey değişmeseydi sabit olsaydı ölçmeye de ihtiyaç olmazdı. Değişim ölçmeyi zorunlu kılmaktadır. “Neyi ölçeriz?” sorusunun cevabı ise değişkenleri cevabını vermek mümkündür.


Ölçmenin Tanımı

Ölçme, bir betimleme işlemidir. Geniş anlamda ölçme, belli bir nesnenin ya da nesnelerin, belli bir özelliğe sahip olup olmadığının, sahip oluş derecesinin gözlenip, gözlem sonuçlarının sembollerle ve özellikle sayı sembolleriyle ifade edilmesidir. Diğer bir tanımla, “özellikler kümesiyle sayı veya semboller kümesini eşlemektir” veya “ampirik küme ile formal küme arasında bir fonksiyondur.





Ölçme Türleri:

1. Doğrudan Ölçme: Ölçme konusu olan özelliğin dolaysız olarak ölçülmesidir. Boy, ağırlık vb.

2. Dolaylı Ölçme: Bazı özellikle doğrudan ölçülemezler. Doğrudan ölçülemeyen özellikler onlarla ilgili olduğu bilinen ya da ilgili olduğu varsayılan başka bir özellik gözlenerek, dolaylı olarak ölçülürler. Sıcaklık, zeka vb.

3. Türetilmiş Ölçme: İki ayrı nitelik üzerinde yapılan işlemler yardımıyla yeni bir ölçme sonucuna ulaşmadır. Hız=km/saat, Yoğunluk= kütle/hacim vb.

Eğitimde ölçme konusu olan özelliklerin çok azı doğrudan gözlenebilir. Sözgelimi, elle yapılan işler dışında, yanlışsız ve güzel okuyabilme, iyi konuşabilme gibi özellikler vb. Sosyal bilimlerde genellikle dolaylı ölçme yöntemi kullanılmaktadır.



Ölçmede Birimler

Ölçme işleminde doğal ya da yapay (tanımlanmış) birimlerin olduğundan söz edilebilir. Doğal birimler, çoklukları itibariyle doğal birimler birbiriyle eşittir. Örneğin; 4 diş sarımsak. Tanımlanmış birimler, insan tarafından oluşturulmuştur. Örneğin, metre, gram. Birimlerin tanımlanmış olmasının sakıncası yoktur ve birçok doğal birimden daha güvenilirdir. Birimde; eşitlik, kullanışlık, amaca uygunluk olmak üzere üç tür özellik vardır. Eşitlik, ölçeğin her bölmesinin birbirine eşit olmasıdır. Örneğin, metre. Kullanışlık, birimlerin iletişimini kolaylaştıran bir özelliğidir. Birimlerin herkes tarafından aynı anlamda kullanılmasıdır. Amaca uygunluk, ölçülecek özelliğe ölçmeye uygun olmasıdır. Örneğin, 152 cm, 16, gibi. “cm”, “” birer birimdir.


I. ÖLÇEK TÜRLERİ

Sınıflama Ölçekleri: Gözlemin en basit biçimi, nesneleri, belli bir yönden benzeyip benzemediklerine göre sınıflamaktır. Bu, nesneler arası farklılık ve benzerliklerin çok kaba bir biçimde saptanması işlemidir. Sınıflama ölçeklerinin iki özelliği vardır. Bunlar: Simetriklik ve geçişliliktir. Simetriklik (A = B  B = A); Geçişlilik (A = B, B = C  A = C).

Sıralama Ölçekleri: Bu tür ölçekler, belli bir özelliğe sahip oluş miktarı bakımından nesneleri bir sıraya koymakla elde edilir. Bu ölçekte nesneler, bir özelliğe en az sahip olandan en çok sahip olana ya da en çok sahip olandan en az sahip olana doğru sıralanır ve sonradan her bir sıraya bir sayı verilir. Örneğin, Lisans Üstü Eğitim Sınavı ham puanları (LES) Türkiye birincisi, ikincisi, ............ n vb. Sıralama ölçeklerinde nesnelere verilen sayılar (sıra sayıları) nesnelerin belli bir özelliğe, birbirinden daha az ya da daha çok sahip olduğunu belirtir, fakat sıraları gösteren sayılar arasındaki farklar, özelliğe sahip oluşun ve nesneler arasındaki farkın miktarını yansıtmaz. Sıralama ölçeklerinin iki özelliği vardır. Bunlar: Asimetriklik ve geçişliliktir. Asimetriklik (A > B  B < A).

Eşit Aralıklı Ölçekler: Eğer birden çok nesnenin, belli bir başlangıç noktasına göre ve belli bir özelliğe sahip oluş derecesi bakımından eşit aralıklarla sıralandığı ya da sıralar arasındaki farkların eşit olduğu düşünülürse, sıralama ölçeğinden eşit aralıklı ölçeğe geçilmiş olur. Eşit aralıklı ölçek, ya iki noktası belirlenip bu iki nokta arası eşit aralıklarla bölünerek ya da bir noktası belirlenip bu noktadan itibaren tanımlanmış bir birimle bölümlenerek geliştirilir.

Eşit aralıklı ölçeklerle birlikte, ölçme aracı anlamında kullanılan ölçek kavramına da girmiş oluyoruz. Bu tür ölçeklerde bir başlangıç (sıfır) noktası ve tanımlanmış değişmez bir birim vardır. Sıfır noktası keyfi olarak saptanır ve bu noktanın sağa sola, ileri geri kaydırılması sonucu değiştirmez. Başlangıç noktası ölçme yapan kişiye, bir araçtan diğerine veya bir uygulamadan diğerine değişir. Öğrencilerin testlerden aldıkları standart test puanları aralık ölçeğindedir. Örneğin, ,



Oranlı Ölçekler: Aralıklı ölçek üzerindeki saymaca sıfır noktası yerine doğal ya da gerçek sıfır noktası konulabilirse elde edilen yeni ölçeğe oranlı ölçek adı verilir. Oranlı ölçeklerde gerçek bir sıfır noktası bulunduğu ve ölçek eşit aralıklarla bölmelendiği için bu ölçekle elde edilen ölçme sonuçları üzerinde her türlü matematiksel işlem yapılabilir.

Ölçeklerle Elde Edilen Bilgilerin Anlamlılıkları

Ölçek

Başlangıç Noktası

Birimi

Nitelik Gösterme Gücü

Nicelik Gösterme Gücü

=

< >

- +

x /

Sınıflama/Nominal

Yok

Yok

Var

-

-

-

Sıralama/Ordinal

Değişken

Değişken

Var

Var

-

-

Eşit Aralıklı

Keyfi

İzafi

Var

Var

Var

-

Oranlı

Mutlak

Mutlak

Var

Var

Var

Var
  1   2   3






    Ana sayfa


Bilim, Bilimsel Yöntem ve Bilimsel Araştırma ile İlgili Temel Kavarmlar ve İlkeler

Indir 237.48 Kb.