bilgiz.org

Bağımsızlık Sonrası Ermenistan Rusya İlişkileri bağimsizlik sonrasi ermenistan-rusya iLİŞKİleri

  • II. Tarihi Süreçte Ermeni-Rus İlişkileri



  • Sayfa1/5
    Tarih05.07.2017
    Büyüklüğü318.1 Kb.

    Indir 318.1 Kb.
      1   2   3   4   5

    Bağımsızlık Sonrası Ermenistan – Rusya İlişkileri


    BAĞIMSIZLIK SONRASI ERMENİSTAN-RUSYA İLİŞKİLERİ
    Hatem CABBARLI

    I. Giriş

    21 Aralık 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte, yaklaşık 50 yıl devam eden Soğuk Savaş’ın bitmesi, Avrasya coğrafyasında büyük jeopolitik, askeri ve siyasi değişimlerin başlangıcı olmuştur. İki kutuplu sistemin çökmesi sonucunda Sovyetler Birliği coğrafyasında yeni bağımsız cumhuriyetler kurulmuş, dünyanın siyasi haritasında önemli değişiklikler yaşanmıştır. Bu değişiklikler sadece coğrafi alanla sınırlı kalmamış, eski Sovyetler Birliği mekanında etnik ve siyasal sorunların ortaya çıkmasına ve etnik zeminde silahlı çatışmaların başlamasına neden olmuştur. Bu sorunların en yoğun yaşandığı bölgelerden biri de Güney Kafkasya’dır. 1980’li yılların sonlarından itibaren bağımsızlık mücadelesine başlayan Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan 1990’da egemenliklerini, 1991’de ise bağımsızlıklarını ilan etmiştir.


    Bu çalışmada bağımsızlık sonrası (23 Eylül 1991) Ermenistan-Rusya arasındaki ekonomik, siyasi ve askeri ilişkiler değerlendirilmiştir. Ermenistan’da 1980’li yılların sonlarından itibaren başlayan bağımsızlık mücadelesinde Ermeni milliyetçiliği, 1990’lı yılların başlarına kadar komünist ideoloji ve Rusya karşıtı görüşleri benimsemişse de, bu tarihten itibaren yeniden Rusya ile işbirliğine önem verilmiş ve Ermenistan, Rusya’nın Kafkasya’daki varlığını koruyan tek ülke haline gelmiştir. Ermenistan’ın bağımsızlığının ilanından günümüze kadar, bütün komşu devletlere karşı toprak iddiasında (Türkiye’nin doğu vilayetleri, Azerbaycan’ın Dağlık Karabağ bölgesi, Gürcistan’ın Cevaheti bölgesi, İran’ın kuzeyi ve Rusya’nın güneyi-Krasnodar bölgesi ‘Büyük Ermenistan’ olarak telakki edilmektedir) bulunması ve yayılmacı politikası Rusya’nın bölgedeki siyasi, ekonomik ve askeri etkinliğinin devamına neden olmuştur. Zira, yayılmacı politika izlemeyi hedefleyen Ermenistan, sadece Rusya’nın desteği ile bu politikasını yürütebilirdi. Nitekim 1990’lı yılların başlarından itibaren gelişen olaylar bu iddiayı doğrular niteliktedir.
    Bağımsızlığın ilanından sonra ciddi ekonomik, siyasi ve sosyal sorunlarla karşılaşan Ermenistan, Rusya ile olan ilişkilerini daha da geliştirmeye çalışmıştır. Rusya Federasyonu da Kafkasya’da çıkarlarını savunan Ermenistan’ı ekonomik, siyasi ve askeri olarak desteklemiştir.
    Azerbaycan ve Gürcistan, Rusya’nın askeri ve siyasi etki alanından kurtulmak için mücadeleye devam ederek, uluslararası siyasi ve ekonomik sisteme entegre olmaya çalışırken, Ermenistan tam karşıt bir politika izleyerek, bölgede Rusya’nın çıkarlarını savunmuştur.
    Bu çalışmada 1990’lı yıllar sonrası Ermenistan-Rusya ilişkilerini değerlendirmeden önce, tarihi süreçte Ermeni-Rus ilişkisi hakkında bilgi verilmiş, Ermenistan jeopolitiğinde Rusya’nın yeri ve önemi ele alınmış, özellikle Sovyetler Birliği’nin çözülmesinden sonra Güney Kafkasya’da etnik sorunlar ve bölgesel güvenliğin sağlanması için yapılan girişimler incelenmiştir. Rusların Kafkasya’yı işgali zamanı Ermenileri kullanması ve işbirliği yapması ve Rusya’nın Kafkasya politikasında Ermenilere verilen önem değerlendirilmiş, 19. yüzyılın sonu ve 20. Yüzyılın başlarında bölgede yaşanan siyasi gelişmeler incelenmiştir.

    Bağımsızlık sürecinde Ermenistan-Rusya ilişkilerine değinildikten sonra, 1991-2003 yıllarında iktidarda bulunan devlet başkanları Levon Ter-Petrosyan (1991-1998) ve Robert Koçaryan1 (1998) dönemi olarak ikiye ayrılmış, bu dönemlerde Ermenistan ve Rusya arasındaki siyasi, ekonomik ve askeri işbirliğine açıklık getirilmiştir. Rusya’nın 1993’ten itibaren uygulamaya koyduğu ‘yakın çevre’ politikasında Ermenistan’ın Rusya için arz ettiği önem vurgulanmıştır. Son olarak iki ülke arasındaki siyasi, ekonomik ve askeri ilişkileri incelenmiş, 1990’lşı yılların başlarından itibaren Ermeni diasporasının örgütlenme sürecine açıklık getirilmiş, Rusya’nın sosyal-siyasi hayatında ki rolü araştırılmış ve Karabağ Savaşı’nda Rusya’nın Ermenistan’a verdiği siyasi, askeri ve ekonomik destek değerlendirilmiştir.



    II. Tarihi Süreçte Ermeni-Rus İlişkileri

    Ermenilerin Rusya ile ilişkilerini inceleyen Ermeni araştırmacılar, 10-11. yüzyıllardan başlayarak Ermenilerin Kiev Rusya’sına göç ettiklerini, özellikle 11. yüzyılın sonlarından itibaren Kiev Rusya’sı ve güney devletler arasında ticari ilişkilerin kurulmasında Ermeni tüccarların önemini vurgulamaktadırlar. Güneyde-İran ve Kafkasya’da yaşayan Ermeniler 13. yüzyılın başlarından itibaren Rusya’nın güney bölgeleri ile ticaret ilişkilerini kurmuş ve bu bölgeye yerleşmeye başlamışlardır. 13. yüzyılın ortalarından başlayarak güney bölgelerde özellikle, Lvov’da Ermeni mahalleleri kurulmaya başlamıştır. 13. yüzyılda Kırım’da yaşayan Ermenilerin birçoğu Rusya’nın güneyinde bulunan Yazloviç kasabasına yerleşmiştir. Ermeniler burada Aziz Bogorodiçı kilisesini, daha sonra Balagoveşenya Saat Kulesini ve Aziz Grigor Manastırını inşa etmiştir. Yazloveç Ermenilerine tanınan haklara göre, onlara toprak sahibi olmalarına, ev inşa etmelerine, zanaatkarlıkla uğraşmalarına izin verilmiştir. Onların yerel mahkemelerden bağımsız kendi mahkemeleri de olmuştur.


    14. yüzyılda Kiev Ermeni cemaati Ukrayna’yı yöneten Letonya Prensliği’nden ayrıcalık almış ve aynı yüzyılda Ermeniler Moskova’ya yerleşmeye başlamıştır. Ermeniler 14. yüzyılın ortalarında, Lvov’da kilise inşa etmek için izin almıştır. Rusya’da yaşayan Katoliklere böyle bir imkânın tanınmamasına rağmen, Ermeniler bu hakkı alabilmiştir. Askeri yükümlülük taşımayan Ermeniler ticarete olan yakınlıkları2 nedeniyle yaşadıkları bölgelerin ticareti hayatında birtakım başarılar elde etmiştir. 14. yüzyıldan itibaren Moskova’nın siyasi açıdan önem kazanması ve merkezi Rus devletinin kurulması, Moskova’nın güneydeki devletlerle yaptığı ticaretin gelişmesine imkân sağlamıştır. Ermeni tüccarlar Volga nehri boyunca Moskova’ya kadar giderek ticaret ilişkilerini devam etmiştir.
    Moskova ticaretinde, sadece Kırım’dan gelen tüccarlar değil, aynı zamanda Kafı’dan (Feodosiya) gelen tüccarlar da etkili olmuştur. Bu tüccarlar arasında Kırım, Povoljye, ve Kafkasyalı Ermeniler de olmuş ve onlar zamanla Moskova’ya yerleşmeye başlamıştır. 14. yüzyılın ortalarından başlayarak Moskova panayırlarında Ermeni tüccarların ‘ticaret evleri’ kurulmuştur.3
    15. yüzyılın ortalarında Letonya Prensi 4. Kazimir’in Ermenilere tanıdığı ayrıcalık şartlarına göre kendi evlerinin olmasına, zanaat ve ticaretle uğraşmalarına imkan sağlanmıştır. Ermeni cemaatine iç yönetim hakkı tanınmış ve Ermenilerin kendi piskoposu ve mühürleri olmasına izin verilmiştir.4
    16. yüzyılın ortalarında Volga nehri havzasının Rusların eline geçmesi, Rusların Hazar sahilleri ve Kafkasya’ya açılmaları, Hazar havzası, Orta Asya ve İran’la doğrudan temasta bulunmaları, bölgedeki siyasi güç dağılımını değiştirmiştir. Bunun bir sonucu olarak Rusya’nın güney ülkeleri ile ticaretinde büyük bir gelişme yaşanmıştır. 17. yüzyıl sonlarında kapitalist ekonominin geliştiği bir dönemde Rusya’da Ermenilerin ekonomik alanda ağırlıkları hissedilmeye başlanmıştır.
    İran’ın dış ticaretini kontrol altında tutan Nor Cugi şehri Ermeni tüccarları, özellikle ipek ticaretini tekellerine almış, Asya ve Avrupa’da büyük bir pazara sahip olmuştur. Ancak Avrupa ekonomisinin, özellikle de İngiliz ekonomisinin gelişmesi üzerine Ermeni tüccarların Avrupa pazarlarındaki rekabet güçlerinin zayıf kalması onları Rusya’ya yöneltmiştir.
    Ermeni tüccarlar Rusya’nın ekonomik hayatında yer edindikten sonra kendilerine bazı ayrıcalıklar almaya çalışmıştır. Cugi tüccarı Hoca Zakhar Sagradyan 1659’da elmas ve başka değerli hediyelerle Rusya’ya giderek Ermenilere sağlanacak kolaylıkların şartlarını görüşmüş ve 1667’de bu konuda bir anlaşma imzalanmıştır. Rusya’nın Ermenilere sağladığı kolaylık sonucunda Ermeni tüccarlara sadece beş kuruş vergi yükümlülüğü getirilmiştir.5
    Rusya’nın Ermeni tüccarlara tanıdığı bu kolaylık, Kafkasya ve İran’da ticaretle uğraşan Ermenilerin Astrahan’a toplanmalarına ve ticaretin gelişmesine de yardımcı olmuştur.
    Rusya’nın Kafkasya politikasındaki başlıca amacı, Osmanlı İmparatorluğu’na karşı Avrupa’dan müttefikler aramak, bu müttefiklerin arasına İran’ı da alabilmek ve Kafkasya’da Hıristiyan halklar üzerinde daha etkili olarak onları kazanmak olmuştur. 1695’te 1. Petro, Safevi Şahına mektup yazarak ipek ticaretini kontrol eden Ermeni tüccarlara kolaylık sağlanmasını istemiştir. 22 Mart 1711 tarihli kararname ile Ermenilerin Rusya ile ticaret yapmalarına daha geniş imkânlar sağlamıştır. Ermeniler sınırda değil, Moskova’ya vardıkları zaman vergi ödüyorlardı. Bu imtiyazla ilk defa olarak sadece Ermenilere vergi ödemeden ülkeden mücevher çıkarma müsaadesi verilmiştir.6
    Rusya, Ermenileri sadece ekonomik açıdan desteklemiyordu. Onlara her zaman bağımsızlıklarını elde etmelerinde ve devlet kurmalarında yardım edebileceklerini bildirmiştir. Ermeni meselesini Çar’la görüşen İsrael Ori’nin planına göre, Ermeni halkının bağımsızlığını kazanmasında Rusya’dan destek alınacak, Ermeni silahlı birlikleri oluşturulacaktı. Ori, 1. Petro’dan Astrahan’da bir Ermeni alayı kurmak için izin istemiştir. Petro, bu planı desteklediğini bildirse de Hazar havzasına ve Kafkasya’da yerleşemedikleri için Ermenilere vaat ettikleri projeleri hayata geçirememiştir.
    17 Eylül 1746 tarihli bir başka kararname ile Astrahan’da yaşayan ve ticaretle uğraşan Ermeniler bazı vergilerden muaf tutulmuştur. Onlardan sadece askeri vergi alınmıştır. Kararname gereğince yabancılara kendi mahkemelerini kurma yetkisi de verilmiştir. Bu ise yabancılara sadece kendi mahkemelerini oluşturmak değil, aynı zamanda iç yönetim hakkını veriyordu. Böylece, Astrahan’da milli Ermeni kolonisi oluşumu süreci tamamlanmış, Rusya’daki Ermeni cemaatinin milli Ermeni kolonisi olma sıfatlarının hepsine sahip olmuştur.7
    Ermeni tüccarların yoğun olduğu Kizlyar Kalesi, özellikle İran, Türkiye, Astrahan ve Kafkasya’dan gelen Ermenilerin toplandığı bir merkez olmuştur. Burada yaşayan Ermeniler genellikle dokumacılık, boyacılık, kuyumculuk ve meyvecilikle uğraşmıştır. Şarap ve konyak üretimi de Ermenilerin kontrolünde olmuştur. 1746 tarihli kararnamede verilen ayrıcalıklardan Kizlyar Ermenileri de yararlanmıştır. Ancak kendi mahkemelerini kuramamış ve Astrahan Ermeni mahkemesi tarafından yargılanmışlardır. Bu durum 18. yüzyılın sonlarına kadar böyle devam etmiştir.
    Bazı Ermeni kaynaklarında 1708’den itibaren Ermenilerin Petersburg’a geldikleri bildirilmiştir.8 Petersburg Ermenileri genellikle ticaret ve boyacılıkla meşgul olmuştur. 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Petersburg Ermenileri kendi aralarında örgütlenmeye başlamıştır.
    Rusya’da yaşayan Ermeniler artık sadece ticaretle uğraşmıyor, üniversitelerde tahsil yapıyor ve öğretim elemanı olarak çalışıyordu. 1842’de Kazan üniversitesinde, 1849’da ise Petersburg üniversitesinde Ermeni dili ve edebiyatı fakültesi açılmıştır. Ermeniler kendilerini daha iyi tanıtmak, burada yaşayan Ermenilerin birliği ve beraberliğini korumak amacıyla kendi kitap ve dergilerini yayınlamaya başlamıştır. 1863’te Yusis (Kuzey), edebiyat ve sanat dergisi Araks, 1903-1904’te Banber Grakanutyun yev Arvest (Edebiyat ve Sanat Haberleri), Arçunker (Göz yaşı) ve Sapriç (Kuaför) mizah gazeteleri yayınlanmıştır.
    Kafkasya’yı işgal etmeye çalışan Rusları kendilerinin kurtarıcısı olarak karşılayan Ermeniler, gönüllülerden oluşan silahlı birlikler kurarak Rus ordusu ile birlikte İran ve Osmanlıya karşı savaşmıştır.9 Kafkasya’nın işgal edilmesinden sonra, Çarlık Rusya’nın güney sınırlarının güvenliğini sağlamak için Kafkasya Ordusu Baş Kumandanı General Paskeeviç, Aras sahili boyu, Pembek-Şoragel’e ve Gökçe gölü sahiline Rusları yerleştirmek için 5 Ocak 1829’da Çar’a mektup yazarak izin istemiştir.10 Ancak daha sonra bu plan hayata geçirilmemiş, Erivan Hanlığı işgal edildikten sonra burada Ermeni nüfusunu artırmak ve Rusya’nın güney sınırlarında Ermenilerden oluşan bir tampon bölge oluşturmak amacıyla, Osmanlı topraklarından ve İran’da yaşayan Ermeniler Erivan Hanlığı ve komşu bölgelere zorla göç ettirmiştir.11
    20. yüzyılın başlarına kadar Kafkasya, Çarlık Rusya’sı tarafından yönetilmiştir. Ancak özellikle 1905’ten itibaren Rusya’da Bolşevik hareketinin güçlenmesi, Ekim 1917 Bolşevik İhtilali ve Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Rusya Kafkasya’dan geri çekilmeye başlamıştır. 3 Mart 1918’de Brest-Litovsk Anlaşması imzalanana kadar Rusya’nın Kafkasya’daki varlığı devam etmiş ve daha sonra anlaşma şartları gereğince Rusya, Birinci Dünya Savaşı’ndan çekilmiş ve Kafkasya’daki ordusunu da geri çağırmıştır.
    III. Ermenistan Jeopolitiğinde Rusya’nın Yeri ve Önemi
    Ermenistan 29,8 bin km2 yüzölçümüne, 3 milyon nüfusa12 (2001 nüfus sayımı sonuçlarına göre) sahip olan dağlık bir Güney Kafkasya ülkesidir.13 Coğrafi bakımdan çok elverişsiz bir bölgede bulunan ve doğal kaynaklardan yoksun olan Ermenistan, doğuda Azerbaycan, güneyde İran, batıda Türkiye ve kuzeyde Gürcistan ile komşudur. Yerleştiği coğrafya itibarıyla denize çıkışı yoktur ve ulaştırma genellikle Gürcistan üzerinden yapılmaktadır.
    Böyle bir coğrafyada bulunan bir ülkenin bütün komşuları ile iyi ilişkiler içerisinde olması gerekirken, günümüzde Ermenistan, İran dışındaki bütün komşuları ile ciddi sorunlar yaşamaktadır. Sadece İran ile ekonomik ve siyasi ilişkileri üst düzeydedir.
    Rusya’nın Ermeniler ve Ermenistan tarihinde büyük önemi vardır. Sıcak denizlere inme politikasını uygulamaya başlayan Çarlık Rusya’sı, Kafkasya’daki Azerbaycan Türkleri ve Gürcülere güvenmediği için bölgede kendilerinin çıkarlarını koruyacak Ermenilerin Kafkasya’ya göç etmelerini organize etmiş ve devlet kurmalarına yardımcı olmuştur. Kafkasya’da Ermeni devletinin kurulması Rusya’nın güney sınırlarının güvenliği anlamına gelmiştir. Ermeniler 1918’de bağımsız bir devlet kurma fırsatını yakalamış, ancak 1920’de Bolşevik Rusya tarafından işgal edilmiş ve 1922’de Kafkasya Federasyonu’na, 1936’da ise SSCB’ye üye olmuştur.14 Sovyetler Birliği dönemini araştıran Ermeni tarihçiler bu durumu bir işgal olarak değerlendirilmişlerdir.15
    Ermenistan jeopolitiğinde Rusya’nın rolü özellikle 1990’lı yılların başlarından itibaren büyük önem kazanmıştır. Güney Kafkasya’da dar bir coğrafyaya sıkışan Ermenistan, Azerbaycan topraklarının işgal edilmesinde Rusya’nın ciddi ölçüde ekonomik, siyasi ve askeri desteğini almıştır. Azerbaycan ve Gürcistan bağımsızlık sürecinde Rusya karşıtı bir politika izleyerek Rus ordusunun kendi topraklarından çıkarılması için mücadele ederken, Ermenistan büyük bir gayretle bu ülkelerden çıkarılan askeri üsleri kendi topraklarında konuşlandırmaya başlamıştır.16
    Ermenistan’ın, Rusya ile sınırı olmamasına rağmen, siyasi ve askeri bağlamda sıkı işbirliği içinde bulunmaktadır. Bağımsızlığının ilk yıllarında Rusya karşıtı görüşler ortaya çıksa da Rusya ile ilişkilerini üst düzeyde tutmaya çalışan Ermenistan, bununla jeopolitik dezavantajını telafi etmeye çalışmıştır. Rusya, Ermenistan dış politikasında temel ülke konumundadır. Ermenistan’ın siyasi ve ekonomik varlığının devam etmesi büyük ölçüde Rusya’ya bağlıdır.
    Rusya ile tarihi ilişkilerini göz önünde bulunduran Ermenilere göre, Ermenistan’ın güvenliğinin ve bağımsızlığının tek garantörü Rusya ve Ermenistan’da konuşlanan Rus askeri birlikleridir.17 Bağımsızlığını yeni kazanmış Baltık ülkeleri, Azerbaycan ve Gürcistan Rusya’nın liderliğinde kurulan Bağımsız Devletler Topluluğu’na üye olmaktan kaçınırken Ermenistan kayıtsız şartsız 21 Aralık 1991’de BDT’ye üye olmuştur. 18-19 Mayıs 1999’da Erivan’da düzenlenen ‘Rusya-Ermenistan-İran: Uygarlık Diyalogu’ adlı konferansta konuşma yapan Ermeni Devrimci Federasyonu (Taşnaksutyun Partisi) Merkez Yönetim Kurulu Başkanı ve Devlet Başkanı Koçaryan’ın Danışmanı görevinde bulunan Vahan Ovannisyan Ermenistan’ın son 300 yıllık tarihinde Rusya’nın büyük rol oynadığını ve Ermenistan’ın bağımsızlığının garantörü olduğunu ifade etmiştir.18 Ovannisyan’ın bu görüşü 8 Ekim 2002’de Moskova’da düzenlenen ‘Yüzyılın Kavşağında Dünya Ermenileri ve Uluslararası İlişkilerin Güncel Sorunları’ adlı konferansta konuşma yapan Rusya Dışişleri Bakanı İgor İvanov’un görüşleri ile uyuşmaktadır. İvanov görüşlerini, ‘…Rusya Kafkasya devletidir ve bu bölgede doğal çıkarları vardır. Rusya’nın Kafkasya politikası tarihi, ekonomik, siyasi, dini ve kültürel ilişkilerin sürekliliğine dayanmaktadır. Bizim başlıca amacımız bu bölgede güvenlik ve istikrarı sağlamaktır. Bizim bölgedeki varlığımız istikrarın sağlanması için yeterlidir. Bu konu bugün de bizim için güncelliğini korumaktadır. Ermenistan Kafkasya ülkeleri arasında Rusya için özel öneme sahiptir. İki ülke arasındaki ilişkiler dostluk ve işbirliği prensibine, karşılıklı anlaşmaya, milli çıkarların örtüşmesine ve tarihi geleneklere dayanmaktadır’. 19 şeklinde ifade etmiştir.
    Rusya’nın desteğini alan Ermenistan silahlanmakta ve bölgesel güvenliği tehdit etmektedir. Ermenistan’ın Hay Dat (Ermeni Davası) doktrinin uygulanması, Rusya’nın Kafkasya politikası ile bir anlamda örtüşmektedir. Azerbaycan, Türkiye ve Gürcistan toprakları hesabına ‘Büyük Ermenistan’ı gerçekleştirmek isteyen Ermeniler, bu bağlamda da Rusya’dan destek almıştır. Ermenistan’ın Kafkasya’daki tek dayanak noktası olduğunu anlayan Rusya, stratejik işbirliğine önem vermiş ve Ermenistan’ın yayılmacı politikasını askeri ve siyasi anlamda desteklemiştir.
    Ermenistan’ın jeopolitiğinde Rusya’nın önemi güvenlik anlamında ve siyasi açıdan bazı avantajlar sağlasa da, ekonomik olarak bölgesel işbirliği imkanlarından yoksun bırakmıştır. Ancak Ermenistan yönetimi Ermenistan’ı bölgedeki ekonomik ve siyasi gelişmelerin dışına iten faktörlerden daha çok Rusya ile işbirliğinin olumlu yönlerini göz önünde bulundurmuştur. Bu nedenle de:

    - Türkiye’nin Kafkasya politikasına ve özellikle Türkiye’den kaynaklandığını düşündüğü tehdide karşı Rusya’yı denge unsuru olarak görmüş,

    - Gürcistan’ın toprak bütünlüğünü tehdit eden Cevaheti Ermenilerinin ayrımcılık faaliyetini desteklemiş,

    - Türkiye politikasını toprak talebi ve sözde soykırımın tanınması ve tazminat alınması şartları üzerinde kurmuş,

    - Bölgesel güvenliği ve istikrarı tehdit eden bir dış politika izlemiştir.

    Aynı zamanda Rusya da Ermenistan ile olan stratejik işbirliği sonucunda:

    - Ermenistan’da konuşlanan Rus askeri üsleri sayesinde Azerbaycan ve Gürcistan’ı kontrol altında tutmuş,

    - Kafkasya, Rusya’nın siyasi ve askeri eliti tarafından özel bir bölge olarak tanımlanmakta ve bu yönde politika izlenmiş,

    - Hazar havzası enerji kaynaklarının uluslararası piyasalara çıkarılmasında Kafkasya’nın mevcut Rus boru hatlarına alternatif konumunu zayıflatmaya çalışmış (Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Bakü-Supsa petrol boru hatları),

    - 1990’lı yılların sonlarına doğru Azerbaycan ve Gürcistan’ın Rusya’yı dışarıda bırakarak yeni güvenlik mekanizmalarını kurmalarını engellemiş,

    - Kafkasya’daki askeri ve siyasi varlığını koruyabilmiş,

    - Ermenistan üzerinden Rusya bölgede daha etkili siyasi, ekonomik ve askeri politika uygulanmış ve bölgedeki etnik sorunları kontrol edebilmiştir.

    Ermenistan jeopolitiğinde Rusya’nın rolü ve etkisi karşılıklı çıkarlar çerçevesinde bu gün de devam etmektedir.
    IV. Güney Kafkasya’da Yaşanan Güncel Sorunlar ve Güvenliğin Sağlanması İçin Çözüm Arayışları
    Güney Kafkasya’nın son 300 yıllık tarihi dikkate alınırsa bölgede istikrar ve güvenliğin sağlanmasının Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan’ın aynı güvenlik sistemi içinde bulunmaları halinde mümkün olduğu gözükmektedir. Bugün, bölgede çeşitli güvenlik sistemleri oluşmaktadır. Bu güvenlik sistemi zigzaglar çizerek Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan sınırlarından geçmektedir. Başta Rusya olmakla ABD ve Avrupa Birliği bölgede kendi çıkarlarına uygun güvenlik sistemi kurmaya çalışmaktadır. Azerbaycan ve Gürcistan Batı sistemine entegre olmaya çalışırken, Ermenistan Rusya’nın güvenlik sistemine entegre olmaya çalışmıştır. Azerbaycan ve Gürcistan Türkiye ile siyasi ve ekonomik ilişkilerini geliştirmeye çalışmış, Ermenistan ise bu sürecin dışında kalmayı tercih etmiştir.20
    1980’li yılların sonlarından başlayarak günümüze kadar devam eden siyasi, askeri ve etnik zemine dayalı yerel silahlı çatışmalar ve bu sorunların halledilmesi için yapılan projeler, Güney Kafkasya’da bölgesel güvenliğin önemini belirlemektedir. Bu konuda çeşitli projeler ileri sürülse de Güney Kafkasya’da son on yılda ortaya çıkan sorunların hiçbiri çözüme kavuşmamıştır. Bu sorunlar şöyle sıralanabilir:


    • Bölge devletlerinin Rusya ile ilişkileri,

    • Bölgede yaşanan sorunlar ve çözüm arayışları (Dağlık Karabağ, Abhazya ve Güney Osetya),

    • Askeri kontrol ve güvenlik,

    • Karadeniz’de sınırların kontrolü (Gürcistan örneği),

    • Hazar Denizi’nin paylaşımı (Azerbaycan örneği),

    • Petrol üretimi ve uluslararası piyasalara nakli (ABD, Fransa, İngiltere ve Rusya’nın petrol politikası açısından),

    • Bölgesel entegrasyon ve işbirliği21

    Kafkasya halklarının birlik ve beraberliğini sağlamaya, bölgesel güvenliğin ve istikrarın korunmasına ilişkin ilk projeler 20. yüzyılın başlarında hazırlanmıştır. Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan ve Kuzey Kafkasya halkları temsilcileri 1915’te Osmanlı’da bir araya gelerek Kafkasya Komitesi’ni kurmuştur. Lozan Konferansı’na temsilci gönderen Komite Gürcüler, Azerbaycan Türkleri, Ermeniler ve Kuzey Kafkasya halklarından oluşan konfederasyon şeklinde bir devlet kurulması için büyük devletlerden yardım istemiştir. Ancak Birinci Dünya Savaşı ve Rusya’da gerçekleşen Şubat 1917 Burjuva Devrimi bu projenin gerçekleşmesine engel olmuştur.22


    Kafkasya ülkelerinin, güvenlik mekanizmaları olarak bilinen BDT (Ortak Savunma Politikası), NATO (Barış İçin İşbirliği Programı 1994), GUUAM ve başka örgütlere üye olması Kafkasya’da yaşanan sorunların halledilmesi için yeterli olmamıştır. Bu sorunların çözülmesi ve bölgenin ekonomik olarak kalkınmasını sağlamak için bütün Kafkasya ülkelerinin kabul ettikleri bir güvenlik doktrini hazırlanmalı ve uygulamaya konmalıdır. Ancak günümüzde Kafkasya’da oluşan ekonomik, siyasi ve askeri kutuplaşma göz önünde bulundurulduğunda, böyle bir doktrin üzerinde anlaşma sağlanmasının imkansız olduğu görülmektedir. Büyük devletlerin Kafkasya’daki çıkarları da dikkate alındığında, Kafkasya’nın güvenliği artık bölgesel bir sorun olmaktan çıkmış ve uluslararası bir boyut kazanmıştır. Rusya, Kafkasya’daki son kalesi Ermenistan ile ekonomik, siyasi ve askeri ilişkilerini en üst düzeye çıkarmak azminde; ABD, Hazar enerji kaynaklarının kontrolünü sağladıktan sonra askeri ve siyasi olarak bölgeye yerleşmek istemekte; AB ülkeleri de bu pastadan kendilerine düşen payı almak için mücadele etmektedir.
    1980’li yılların sonlarından itibaren Kafkasya’da Azerbaycan ve Ermenistan arasında Dağlık Karabağ, Ermenistan-Gürcistan arasında Cevaheti ve Gürcistan’da Abhazya ve Güney Osetya sorunları ortaya çıkmış ve halen devam etmektedir. Bu sorunların ciddiliği ve özellikle Rusya’nın olaylara yön verme imkanları henüz azalmamıştır. 1980’li yılların sonlarında Sovyetler Birliği’nde gelişen ekonomik ve siyasi olaylar sonucunda, Rusya’nın Kafkasya’daki etkisi azalmaya başlamıştır. Ancak özellikle, Kasım 1993’te kabul edilen Rusya’nın askeri doktrininde savunma alanındaki işbirliği önceliğinin, BDT ülkelerine ve BDT içindeki kollektif savunma mekanizmalarına verilmesi ve BDT ülkelerindeki yerel silahlı çatışmaların, Rusya için en önemli tehdit niteliği taşıdığının ifade edilmesinden sonra, Rusya eski Sovyet cumhuriyetlerini BDT’ye üye olmaları için zorlamaya başlamıştır. Doktrinde kullanılan bu ve benzeri ifadeler, Rusya’nın ‘yakın çevresine’ yöneldiğini, eski SSCB coğrafyasını kendi ulusal güvenlik sahası olarak değerlendirdiğini ortaya koymuştur.23
    Kafkasya devletlerinin ulusal güvenlik anlayışı bu devletlerin birbirinden kaynaklanan tehdit algılamalarına dayanmaktadır. Bu devletler sınırlarından uzakta yerleşen büyük devletler tarafından işgal edilme tehlikesi ile değil, direk sınır komşuları ile yaşadıkları siyasi ve askeri sorunlar itibarıyla bir tehdit algılamaktadır. Ermenistan’ın Azerbaycan topraklarını işgal etmesinde Rusya’nın Ermenistan’ı siyasi ve askeri açıdan desteklemesi, Ermenistan’ın Rusya ile askeri ve ekonomik anlamda bütünleşme sürecini başlatması üzerine, Azerbaycan ve Gürcistan Rusya ve Ermenistan’ı bölgesel güvenliği ve istikrarı tehdit eden devlet olarak görmeye başlamıştır.
    Bölgesel güvenliğin sağlanmasında en büyük engel Ermenistan’dır. Zira, bu devlet bağımsızlık sürecinde Azerbaycan topraklarının % 20’sini işgal etmiş, Gürcistan’ın Cevaheti bölgesinde yaşayan Ermenilerin ayrılıkçı faaliyetlerini desteklemiştir.

    Rusya’nın uluslararası terörizmle mücadeleyi gerekçe göstererek Gürcistan’a askeri müdahalede bulunması ihtimali ve Panki vadisi konusunda Rusya’nın Gürcistan’a uyguladığı ekonomik, siyasi ve askeri baskı, Rus savaş uçaklarının ‘yanlışlıkla’ Gürcistan’ı bombalaması bu ihtimalin pratikte uygulanmasının mümkün olduğunu göstermektedir. Her ne kadar Azerbaycan terörle mücadele konusunda Rusya ile işbirliği yapmayı kabul etmiş olsa da, Rusya’nın Azerbaycan’a karşı izlediği politikada olumlu bir gelişmenin olduğunu söylemek mümkün değildir.


    Kafkasya’da yaşanan bütün bu sorunlara paralel olarak, hem bölge devletleri hem de başka büyük devletler bu sorunların halledilmesi için çeşitli projeler üretmiştir. Bu projelerin başlıca amacı bölgedeki sorunları kalıcı bir barış anlaşması ile halletmek, bölgenin ekonomik ve sosyal hayatında gelişmeyi sağlamak ve en önemlisi ise kendilerinin bölgeye yönelik ekonomik politikalarını rahat bir şekilde uygulayabilecekleri bir ortamı oluşturmaktır.
    Bu projelerden ilki 1993’te Gürcistan Devlet Başkanı Eduard Şevardnadze tarafından ‘Kafkas Evi’ adı altında ileri sürülen ve daha sonraki yıllarda ‘Barışçıl Kafkas İçin’ adıyla bilinen projedir.24 Bölgenin askeri, siyasi ve ekonomik sorunlarının Kafkasya ülkeleri arasında görüşmeler yolu ile halledilmesini öngören bu proje diğer devletler tarafından olumlu karşılanmasına rağmen, hiçbir ülke görüşmelere başlama iradesini göstermemiştir.
    Bu konuda bir diğer proje ise Azerbaycan Devlet Başkanı Haydar Aliyev tarafından AGİT’in 1999’da yapılan İstanbul zirve toplantısında ‘Güney Kafkasya’da Güvenlik Paktı’ adı ile açıklanmıştır. Bu projede yabancı askeri birliklerin Kafkasya’ya konuşlanmasının, terörizme karşı mücadele, ayrılıkçı faaliyetlerin ve etnik gruplara baskı uygulanmasının yasaklanması ve bölgesel ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi öngörülmüştür.25
    1996’da Şevardnadze ve Aliyev arasında ‘Barışçıl Kafkasya İçin Pakt’ imzalanmıştır. Ancak bu projede de Rusya dışlandığı için, bölgede bu şekilde gruplaşma veya sorunların çözümü için böyle bir mekanizma oluşturulması çabaları Rusya’yı tedirgin etmiştir. Kafkasya ülkeleri liderlerinin 3 Haziran 1996’da Kislovodsk’ta yapılan toplantısında Çeçen temsilciler bölgesel güvenliğin sağlanması için AGİT benzeri bir mekanizma kurulmasını ve uluslararası statü verilmesini teklif etmiştir. Ancak ne ‘Barışçıl Kafkasya İçin’, ne ‘Güney Kafkasya’da Güvenlik Paktı’ projeleri konusunda hiçbir gelişme sağlanmamıştır. Bu durumu, devletlerin bölgesel güvenlik anlayışını farklı şekillerde yorumlamaları ile açıklamak mümkündür. Ermeni siyasileri bölgesel sorunların halledilmesi için Rusya ve İran’ın katılımını şart olarak koşmalarına rağmen, Gürcistan, İran’ın bölgesel sorunlara müdahale etmesine karşı çıkmış ve onun yerine ABD’yi tercih etmiştir. Aynı zamanda Gürcistan ve Azerbaycan da Rusya’ya mesafeli davranmaya çalışmıştır. Bununla da Azerbaycan ve Gürcistan toprak bütünlüğünü korunmak, NATO ve ABD yardımları ile ekonomik ve askeri sorunlarını halletmek istemiştir.

    Bölge güvenliğini etkileyen en önemli unsurlardan biri de bölgeye büyük miktarda silah toplanması ve kanunsuz silahlı birliklerin oluşmasıdır. Sovyetler Birliği’nin çöküşünden sonra bölgede büyük miktarda kontrol dışı ağır silahlar ortaya çıkmıştır. 1993’te Rusya Devlet Başkanı Boris Yeltsin etnik çatışmaların yaşandığı bölgelere silah gönderilmesini yasaklayan bir karar imzalamasına rağmen, Ermenistan ve Gürcistan’da konuşlanan Kafkasya’daki Rus Ordu Grubu bölgedeki gruplara silah temin etmiştir.26


    Bölge devletlerinin yanı sıra ABD de bölgesel güvenliğin sağlanması için bazı girişimlerde bulunmuştur. ABD Dışişleri Bakanı Madeline Ollbrayt 1999’da ‘Kafkasya Ekonomik Forumu’ adlı bir proje ileri sürmüştür. Ancak bu proje de uygulanmaya konmamıştır.27
    Bölge devletlerinden Ermenistan’ın Dışişleri Bakanı Vardan Oskanyan, 15 Mart 1999’da İngiltere Kraliyet Enstitüsü’nde yaptığı bir görüşmede Kafkasya’da güvenliğin ve istikrarın korunması ve Avrupa ile bütünleşmenin sağlanması için ‘Bölgesel Güvenlik ve İşbirliği Paktı’ kurulması gerektiğinden bahsetmiştir.28 Bu projeyi Ermenistan Devlet Başkanı Robert Koçaryan AGİT’in İstanbul Zirve toplantısında yeniden gündeme taşımasına rağmen taraflar arasında uzlaşma sağlanamamıştır.
    Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan temsilcilerinin 20 Haziran 2000’de yapılan Moskova toplantısında Oskanyan, Güney Kafkasya devletlerinin Rusya ile diyaloglarının ve güvenlerinin sağlanması için 3+1 (Güney Kafkasya Cumhuriyetleri+Rusya) çerçevesinde iki yılda bir toplanabileceklerini ifade etmiştir. Ermenistan 3+3+2 (Güney Kafkasya Cumhuriyetleri+Rusya, Türkiye, İran+ABD ve AB). Bu formül Kafkasya G8’i de olarak tanımlanmaktadır.29 Kafkasya G8 projesi konusunda bölgesel ve uluslararası çapta uzun süre değerlendirmeler yapılmasına rağmen bu proje de rafa kaldırılmıştır.
    Son on yıldaki siyasi ve askeri gelişmeler ve günümüzdeki durum göz önünde bulundurulduğunda Kafkasya’da güvenlik ve istikrarın sağlanması için yeni projelerin hazırlanacağı söylenebilir. Ancak yeni projelerin başarılı olacağını iddia etmek mümkün değildir.

      1   2   3   4   5






        Ana sayfa


    Bağımsızlık Sonrası Ermenistan Rusya İlişkileri bağimsizlik sonrasi ermenistan-rusya iLİŞKİleri

    Indir 318.1 Kb.