bilgiz.org

Aile doktorlari iÇİn kurs notlari – AŞama – T. C. Sağlik bakanliğI

  • Sağlıkta İletişim
  • Hasta-Hekim İletişimi
  • Ataerkil Model
  • Sözlü İletişim
  • Sözsüz İletişim



  • Sayfa6/29
    Tarih27.12.2017
    Büyüklüğü1.46 Mb.

    Indir 1.46 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   29

    Bu tanımlara göre de iletişimin gerçekleşmesi için iki sisteme/birime gereksinim olduğu açıktır. Bunların ilki bilgiyi üreten, içeriği oluşturan ve ileten kaynak, diğeri de bilgiyi alıp anlamlandıran hedef tir. İletişimin unsurlarını anlamada Shannon ve Weaver’in iletişim modeli yardımcı olabilir (şekil 1).

    İşaret



    Bilgi kaynağı

    Gönderici

    Kanal

    Alıcı

    Hedef

    Gürültü


    Şekil 1: Shannon ve Weaver’in iletişim modeli
    Bu modelde bilgi kaynağı mesajın oluştuğu, gönderici mesajın alıcıya gönderilmek üzere kodlandığı yer ve işaret mesajın kodlanmış hali olarak tanımlanabilir. Kanal göndericiden yola çıkan mesajın hedefe ulaşmasını sağlayan iletici, alıcı kanalla gelen işaretleri hedefe ulaştıran yapı, hedef ise alıcıdan iletilen kodların yorumlandığı ve anlamlandırıldığı yerdir.

    Gürültü ise kaynaktan yola çıkan mesajla hedefe varan mesaj arasında fark olmasıdır. Gürültü; fiziksel (örn: telefon hatlarında parazit, bulunulan ortamda uğultu vb.), nörofizyolojik (örn: kaynak ya da hedefte konuşma, görme ya da işitme bozuklukları vb) ya da psikolojik (örn: kaynağın esas mesajını unutması, hedefin seçici algılaması vb.) olabilir. Bu modeli iki insan arasındaki yüz yüze görüşmeye uyarlarsak; kaynak: bilgiyi oluşturan kişinin beyni, gönderici: o kişinin dili ve beden hareketleri, kanal: bulundukları ortam ve hava, alıcı: bilgiyi alanın kulak ve gözleri, hedef ise alıcının beyni olarak somutlaştırılabilir.


    Sağlıkta İletişim

    Sağlıkla ilgilenenler, eğiticiler, sağlıkla ilgili önerilerin neden uygulanmadığını merak ederler. Sigara, alkol, aile planlaması, kanser, AIDS ve benzeri yüzlerce konuda anlatılanlar sanki duymayan kulaklara söylenmiş gibidir. Bu sorunun temelinde “iletişim” yatmaktadır.

    Sağlıkta iletişimin 2 temel boyutu vardır: 1) Kişiler arası iletişim boyutunda bir hekimin hastasıyla görüşmesi sırasında olan kişisel iletişim (Hasta-Hekim İletişimi) ve 2) Toplum sağlığı boyutunda oluşan grup iletişimi (Toplumsal İletişim)
    Hasta-Hekim İletişimi

    Kişiler arası iletişim en az iki kişi arasında olan bir süreç olmakla birlikte, genelde iletişimin kapsamı çok geniştir ve farklı iletişim tipleri bulunur.

    İletişim direkt ya da çeşitli araçlar yardımıyla kurulabilir. Hasta-hekim ilişkisinde her iki yöntemin de yeri vardır. Ancak teknolojinin bugünkü gelişmişliğinde bile, yüz yüze iletişimin sağladığı bilgi akışını dolaylı yöntemlerle elde etmek mümkün olamamaktadır. Hastamızı karşılarken, ilk bakışmamızda, elini sıktığımızda bir iletişim başlar. Temastan kaçan gözler, terli bir avuç, nereye konacağı bilinemeyen eller hastamızın görüşmeye gelirken hissetmiş olabileceği heyecan ya da kaygıyı bize bildiren ilk ipuçları olabilir. Sözle ifade ettikleri kadar beden diliyle anlattıklarını da görme şansımız olur. Yaydığı koku bir hastalığın ya da kötü özbakımın habercisi olabilir. Tüm bu boyutlarıyla böylesi zengin bir bilgi alışverişi sağlayabilmesi, yüz yüze görüşmelerin en önemli özelliğidir.

    Yüz yüze iletişimde bilinçli ve bilinçsiz komponentler vardır. Bir konuyla ilgili karşı tarafta bir yanıt oluşturmayı amaçlayan sözlü ve sözsüz mesajların tamamı bilinçli iletişim sınırlarındadır. Ayrıca bireylerin farkında olmadan karşılarındakine ilettikleri mesajlar vardır ki bunlar iletişimin bilinçsiz bölümü olarak tanımlanır. Bu bilinçsiz mesajlar dikkatli ve deneyimli bir gözlemciye, karşısındakinin sosyokültürel durumu, duygulanımı ve düşünceleri hakkında çok önemli ipuçları verebilir. Örneğin cesaret izlenimi uyandırmak isteyen bir hasta sorulan sorulara hafif bir el titremesi, sesin zayıflaması veya alında ter damlalarının oluşması ile karşılık verebilir. Klinik uygulamalarda esas beceri gerektiren konu hastanın duygu ve düşüncelerini anlamaktır.

    İletişimde iki eksenin varlığından söz edilebilir: güç ve ilişki. Güç, kendi değerlerini ve menfaatlerini korumakla paylaşmak arasındaki bir yelpazede seyrederken ilişki, uzun süreli dostluk ve bir anlık iş bitirme kavramları arasındadır. Gücü kontrollerinde bulundurmak isteyen hekimler dediğim dedik karakterdedirler. Hastalarına fazla hareket alanı bırakmazlar. “Ya sigarayı bırakırsın ya da kalp hastalığın için bir daha bana gelme!” gibi bir yaklaşım buna örnek verilebilir.

    Gücü paylaşıcı karakterdeki kişiler ise her zaman bir ortak yol bulmaya çalışırlar. Olaylara karşıdakinin açısından bakmaya çalışırlar ve daima karşılıklı tavizlere hazırlıklıdırlar.

    Güç eksenindeki bu dengenin yanında ilişki ekseni de iletişimin yönünü belirlemede önemlidir. Bazı hekimler hastaları ile uzun süreli ilişki kurmaya yönelik iletişimde bulunurken bazıları ise o anlık problemin çözümü peşindedirler. Eş ve aile problemleri olan, hastalığının temelinde psikososyal faktörler yatan bir hastaya o andaki şikayetlerini giderecek bir sakinleştirici ilaç verip gönderen bir hekim bu eksenin sol tarafında yer alırken, hastayı takip etmeye, eş ve aile görüşmeleri yapmaya karar veren hekimin eksenin ‘ortaklık’ tarafına yakın olduğunu söyleyebiliriz.
    Bu bilgiler ışığında ortaya çıkabilecek hasta-hekim iletişim tipleri şunlardır:

    Ataerkil Model: Hekim karar verir ve hastayı zorlar (aşağıdakiler- yukarıdakiler),

    Bilgilendirici Model: Hekim hastaya teknik ayrıntıları verir (öğretmen-öğrenci),

    Açıklayıcı Model: Hekim olası müdahalenin yararları, tehlikesi vb konularda bilgi verir ve hasta onaylar (iki eşit),

    Görüşmeci Model: Hekim ve hasta birlikte karar verirler (veto hakkı olan iki avukat). Birinci basamakta çalışan doktorların; hastalarını ikna etmek ve onlara kendi doğrularını kabul ettirmek yerine onları bilgilendiren, danışmanlık veren ve seçimi hastaların yapmasını sağlayan, hastaların yaptıkları bu seçime de saygı duyan kişiler olması bakımın kalitesi için önemlidir.
    Sözlü İletişim:

    Yüz yüze iletişimin yaklaşık %7’si sözlerden ve %38’i ses tonundan oluşurken, beden dili ise iletişimin %55’ini meydana getirmektedir. Sözlü iletişimde, söylenenler kadar söylenmeyenler, dil sürçmeleri, tereddütler, ses titremeleri, duraksamalar, kaçınmalar da dikkatli bir doktor için değerli ipuçlarıdır. Sık rastlanan ve eğitimli doktorlar için önemli bir bulgu da hastanın kendi sorunlarını, bir arkadaş ya da akrabasının sorunu gibi sunarak bilgi edinmeye çalışmasıdır. Görüşmeyi yaparken bir noktayı hep göz önünde bulundurmak gerekir: “hasta bunu bana neden söyledi?”. İlgisiz gibi gözüken bazı sözler bile çok önemli bir konuya işaret edebilir. Örneğin, ‘Sırası gelmişken, bir arkadaşım yol yürüdüğünde göğüs ağrısı oluyor. Sizce bu ciddi bir durum mudur?’ gibi bir söz söyleyen hasta aslında kendisinin yüzleşemediği bir problemi hakkında konuşuyor olabilir veya sıradan ve önemsiz bir problemi nedeniyle muayeneye getirilen bir çocuk anne için hekimle görüşme fırsatı olabilir. Bu tür küçük ipuçlarına karşı hassas olan hekimler hastayı rahatsız eden gerçek problemleri tartışmak için fırsat yaratabilirler.

    Kolay ve doğru bir iletişim sağlayabilmek için seçilen kelimelerin uygun olması çok önemlidir. Kelimeleri hastanın sosyokültürel seviyesine uygun olarak seçmek ve tıbbi terimleri kullanmamak iletişimi kolaylaştırır. Hastanın kültürel kimliği ve eğitimi dikkate alınmalı ama uydurma kelimeler veya argo kullanmaktan da kaçınılmalıdır. Hastalar yapmacık sözcükleri fark ederler ve tavır alabilirler. Konuşma hekimin normal konuşmasından farklı da olsa hem hekim hem de hasta açısından doğal olmalıdır.

    Hastanın aşina olmadığı tıbbi terminolojiler kullanılmamalıdır. Lomber ponksiyon işlemini hastaların çok defa akciğerlerden su alınan bir operasyon olarak aktardıkları görülmektedir. Günümüzde hekimlerin Latince reçeteler yazmakla veya tıbbi terminolojilerle hastalarını etkilemeleri mümkün değildir. Günümüz insanı bilgilendirilmek ve hastalığıyla ilgili azami içgörüye sahip olmak istemektedir. En iyi yol açıklamalara mümkün olduğunca basit seviyeden başlamak ve hastanın anlama durumuna göre ilerlemektir.

    Hekimler hastalarının sözleriyle neyi anlatmak istediklerini de anlamalı ve gerekirse teyit etmelidirler. Hasta ara sıra alkol aldığını belirtirse ara sıra ile neyi kastettiği veya kan tükürdüğünü söylerse gerçekten kan mı tükürdüğü kesinleştirilmelidir.

    Hekim ve hasta arasındaki en uzun görüşmelerin iletişim yetersizliğine bağlı olduğu gösterilmiştir. Hasta ve hekim birbirini anlayıncaya kadar gereksiz yere çok fazla zaman harcayabilirler. Bir araştırmada hekimlerin sadece %5’inin görüşmelerinin dostça olduğu, ancak hekimlerin çoğunun dostça bir iletişim kurduklarına inandıkları gösterilmiştir.

    Görüşme esnasında hastanın ses tonu da doktor için önemli bilgi kaynağıdır. Konuşmanın hızı, konuşmanın belli yerinde ses tonunun değişmesi, yükselip alçalması, anlık duraklamalar önemli ipuçlarıdır. Bazen hastanın iç çekmeleri, homurtular bile tanıya götürücü olabilir.


    Sözsüz İletişim:

    Hasta-hekim iletişiminin % 55’ini oluşturan sözsüz iletişim fırsatının etkin kullanılması hem tıbbi başarının hem hasta memnuniyetinin anahtarı olacaktır. Sözsüz iletişimde fiziksel özellikler (doktor, hasta ve bulunulan ortama ait), dil özellikleri (sesin yüksekliği, konuşmanın hızı gibi), beden dili, kişiye ait özellikler (yaş, cilt rengi ve sağlık durumu gibi), dokunma, artefaktlar (giysi ve aksesuarlar) ve çevresel faktörler (mobilya, dekor vb) önemli unsurlardır.

    İletişim uzmanları sözlü mesajları onaylamada veya reddetmede sözsüz mesajların yerini çok inandırıcı bir şekilde ortaya koymuşlardır. Tutum ve davranışlarla ilgili iletişimler genellikle sözsüz olarak gerçekleşir. Sözsüz iletişim sinyalleri bilincin kontrolünden daha uzak olduklarından gerçeğe daha yakındırlar.

    Sözsüz İletişimde Kurallar: Sözsüz iletişimin başarısı için önerilen davranış kuralları S-O-F-T-E-N akronimi ile özetlenmektedir.


    S (smile): Gülümsemek

    O (open posture): Ulaşılabilir biçimde oturmak (el, kol ve bacakları çaprazlamamak)

    F (forward lean): Öne eğilerek onu dinlediğini, yakınlaşma isteğini bildirmek

    T (touch): Dokunmak, sıcak bir el sıkışma vb.

    E (eye contact): Göz teması kurmak

    N (nod): Baş hareketiyle onu dinlediğini ve anladığını göstermek (onaylama değil)

    Dokunma önemli bir ilk yakınlaşma aracı, hastayı kazanmak için önemli bir ilk adımdır. Sıcakkanlı bir el sıkışma ile hastamıza samimiyetimizi, bize güvenebileceğini ve onunla aynı seviyede olduğumuzu tek söz söylemeden anlatabiliriz. Yumuşak, hissizce, adeta ölü bir balık gibi uzatılan el, hele bir de hızla geri çekildiyse hastaya ilgisizlik ve samimiyetsizlik mesajları taşır. Meslekleri gereği parmaklarını kullanan müzisyen, cerrah vb. kişilerin içgüdüsel bir korunma duygusuyla böyle tokalaştıkları bilinmektedir. Yarı uzatılmış bir el hastamıza kararsız biri ya da isteksizce mesleğini yapan bir tıp mensubuyla karşı karşıya olduğunu hissettirebilir. Avuç içinin ıslak olması ise sinirlilik veya endişe ifadesi olabilir.

    Tokalaşma esnasında ellerin birbirine göre konumu da kişilerin bu ilişkide eşit, baskın ya da edilgen olma eğilimine ait ipuçları taşımaktadır.

    Bununla beraber tokalaşmak kültürden kültüre değişiklik gösterdiğinden yanlış yorumlamaya da fırsat verilmemelidir.

    Tokalaşma dışında; görüşme esnasında muhataba dokunma, omzuna-dirseğine temas etme gibi yaklaşımlar kimi zaman samimiyeti arttırıcı, ortamı ısıtıcı olsa da kimi zaman özel sınırlara müdahale, saygısızlık olarak da değerlendirilebilir.

    Dokunma çok etkili bir iletişim aracı olabilmekle birlikte uygunsuz kullanıldığında karşı tarafın mahremiyetine tehdit olarak da algılanabilir. Bu noktada kişisel alan kavramına değinilmesinde yarar vardır. Çoğu hayvanın etrafında kendi kişisel alanları olarak sahip çıktıkları belli bir boşluk vardır. Aynı şekilde insanların da kendileriyle taşıdıkları portatif bir ‘hava kabarcığı’ vardır. Bu kabarcığın büyüklüğü insanın yetiştiği bölgenin nüfus yoğunluğuyla ve sosyokültürel yapısıyla yakından ilişkilidir. Kentte yaşayanlar köyde yaşayanlara göre daha kalabalık ortamlara alışıktırlar. Genelde 15-46 cm.’lik uzaklık kişisel alan olarak kabul edilir. Diğer taraftan bir kol uzunluğu çoğu insan için uygun bir kişisel alan mesafesidir. 1.2-3.6 metrelik mesafe sosyal bölge, 3.6 metrenin üzerindeki mesafeler ise ortak bölge olarak kabul edilir. En doğru olan hastanın sosyokültürel yapısını iyi analiz etmek ve ona göre davranmaktır.

    Orta çağlardan itibaren dokunmanın iyileştirici etkisi bilinmektedir. Hekim muayenesinden sonra reçete yazılmasa da hastaların %85’inin kendilerini daha iyi hissettikleri görülmüştür. Hatta Franz Mesmer hastalarının dokunmakla iyileşmelerini ellerindeki manyetizma olarak adlandırdığı bir güce bağlamış ve daha sonra Mesmerizm denen bir akım doğmuştur.

    Deneyimli doktor için hastanın beden diliyle anlattıkları, söyledikleri kadar yararlı olabilir. İnsanların beden dillerini yorumlarken temelde AÇIK/KAPALI ve İLERİ/GERİ olmak üzere iki grup kullanabiliriz.



    AÇIK


    İLERİ


    GERİ

    CEVAP VERİCİ

    DÜŞÜNCELİ

    SAVAŞÇI


    KAÇAK

    KAPALI

    AÇIK/KAPALI terimleri kişilerin iletişime istekliliğini ve hazır olup olmadığını belirlerken kullanılır. Kolları katlanmış, bacak bacak üstüne atmış, bedeni size dönük olmayan birisinin mesajlarınızı reddettiği anlamını çıkarabilirsiniz. Elleri açık, tamamen size dönük ve her iki ayağı yere basan birisi ise muhtemelen görüşlerinize katılıyordur.

    İLERİ/GERİ durumu ise kişilerin iletişime aktif olarak katılıp katılmadıklarını gösterir. Kişi size doğru eğilmiş ise mesajınızı aktif olarak kabul ediyor veya reddediyordur. Geriye yaslanmış, tavana bakan, bir şeyler çiziktiren veya gözlüklerini silen birisi ise ya mesajlarınızı pasif olarak kabul ediyor ya da dikkate almıyordur.

    Bu duruş gruplarına göre cevap veren, düşünceli, savaşçı ve kaçak olmak üzere dört model oluşturabiliriz.

    Karşınızdakinin AÇIK/İLERİ pozisyonunda olması yani cevap verici halde olması halinde ilgiyle dinlenildiğinizi ve düşüncelerinizin kabul edileceğini varsayabilirsiniz. Hastanıza fikirlerinizi bu noktada açıklamanızda veya görüşmeyi bitirecekseniz bu anı kullanmanızda yarar vardır.

    AÇIK/GERİ pozisyonda kişi halen alıcıdır ve ilgiyle dinliyordur. Ancak halen aktif olarak kabul etmemektedir. Bu noktada görüşmeyi bitirmek veya hastadan herhangi bir talepte bulunmak kaçak konumuna geçmesine neden olabilir. Bu konumda bilgi vermeye devam etmelisiniz. Bazen sessiz kalmak ve hastanın düşünmesine zaman tanımak da faydalı olabilir.

    Kaçak konumdaki kişi hemen kapıdan çıkıp gitme eğilimindedir, hatta, zihinsel olarak da rahat değildir. Bu noktada hastanın ilgisini görüşmenize çekmek için elinizden geleni yapmalısınız. Belki konu dışına çıkmak, başka şeylerden bahsetmek veya espri yapmak da yararlı olabilir.

    AKTİF/İLERİ konumu olan savaşçı modda ise aktif direnç söz konusudur. Karşınızdaki bu modda ise yapabileceğiniz en kolay konum değişikliği onu düşünceli moda geçirmektir. Bunun için gerilimi azaltmalı, kızgınlığı gidermeli, çatışmalardan ve tartışmadan kaçınmalısınız.

    Her pozisyon kendine özgü vücut duruşu ile ayırt edilebilir:


    CEVAP VERİCİ

    İLGİLİ: Öne eğilmiş, vücut, kollar ve eller açık

    İSTEKLİ: Bacaklar açık, ayaklar sandalyenin altında, parmak uçlarında, öne eğilmiş

    ANLAŞMAYA HAZIR: Toparlanır, eller düz olarak masada



    DÜŞÜNCELİ

    DİNLEME: Baş eğik, göz teması, kafa sallama ve sık göz kırpma var

    DEĞERLENDİRME: Kalem ısırma, çene elleme, yukarı ve sağa bakma, bacaklar çaprazlanmış

    DİKKATLİ: (ayakta) Eller arkada, gülümseme, ayaklar açık



    KAÇAK

    SIKILMIŞ: Boşluğa bakmak, yerine yığılmış, çiziktirmek, ayak ya da bacak sallamak

    BIRAK GİDEYİM: Ayaklar kapıya doğru, etrafına bakmak, ceketini düğmelemek

    DEFANSİF: (ayakta) Ayaklar içeriye dönük, eller kenetlenmiş

    REDDEDİCİ: Oturmuş, arkaya kaymış, kollar ve bacaklar çapraz, baş önde, kaşlar çatık
    SAVAŞÇI

    BIRAK KONUŞAYIM: Parmakla vurmak, ayak sallamak, dik dik bakmak

    AGRESİF: Öne eğik, parmakla göstermek, yumruk sıkmak

    MEYDAN OKUMA: (ayakta) Eller kalçalarda, kaşlar çatık


    Vücut Pozisyonu: oturur durumdaki vücut pozisyonu değişen derecelerde gerilim veya rahatlık ifade edebilir. Gerilim halindeki hasta dik ve katı bir duruş sergiler. Biraz rahat olanlar ise öne doğru yaklaşık 20 derecelik veya yanlara doğru 10 dereceyi aşmayan bir eğim gösterirler. Çok rahat bir pozisyon ise 20 dereceden fazla geriye yaslanmış veya 10 dereceden fazla yanlara eğilmiş durumdur. Hekimin öne eğildiği ve hastasına dönük oturduğu pozisyonda hasta memnuniyeti daha fazladır. Ayrıca çenesini ellerine yaslamış ve hastanın gözüne bakan bir hekimin çenesini yukarı kaldırmış (bu bir üstünlük ifadesi olarak algılanır) olanlara göre hastalarıyla daha başarılı bir iletişim kurduğu gösterilmiştir.

    Hastayla görüşürken her zaman oturur pozisyonda olmayı tercih etmek gerekir. Hekimin ayakta, hastanın yatar durumda olması hasta için rahat bir iletişim ortamı değildir ve hastayı söz dinleyen, çaresiz ve itaatkar pozisyonuna sokar.

    Hastanın yatağına oturarak iletişim kurmak genel olarak uygun karşılanmasa da bizim kültürümüzde çoğu hasta için bu pozisyon bir yakınlık ve sıcaklık mesajı verebilir.

    Yansıtma: İki kişi arasında iyi bir iletişim olduğunda birbirlerinin hareketlerini taklit etmeye başlarlar. Birbirlerinin hareketlerini taklit etmeyi kestiklerinde iletişimde bir problem olduğu düşünülebilir. Hastanın pozisyonunda değişikliğe neden olan sözlere özellikle dikkat etmek gerekir.

    Baş Pozisyonu: Baş, tipik olarak sinirlenince öne, savunma, korku veya endişe halinde ise arkaya eğilir. Utanma, suçluluk, itaat ve bıkkınlık durumlarında ise baş iyice öne eğik durumdadır. Başın bir tarafa eğilmesi ilgi ve dikkat belirtisidir. Başın dik durması ise özgüven ve olgunluk ifade eder.

    Hastayla görüşürken sandalyede hafif öne eğilmiş olarak durmak ve ilgili olduğunuzu göstermek için yüz ifadeleri kullanarak başı hafif yana eğmek daha iyi bir iletişim sağlar.



    Yüz: Bazı yüz hareketleri bütün kültürlerde aynı anlamda kullanılmaktadır: Şaşırdığında kaşları kaldırmak veya sinirlendiğinde kaşları çatmak gibi. Dolayısıyla neşe, sinirlilik veya bıkkınlığın Avustralyalı bir yerlide bulduğu yüz ifadesiyle Norveç’teki bir balıkçınınki arasında pek bir fark yoktur. Bazı kültürlerde insanlar bıkkınlık ve sinirlilik halinde de gülümseyebilmekle beraber alın, kaşlar ve gözler daha güvenilirdir ve kültürel farklılıklardan en az etkilenir.

    Mikro İfadeler: Yüz mimiklerinin çoğu yaklaşık 1 saniye sürerler. Ancak bunlardan daha kısa süren mikro ifadeler de vardır. Bunlara dikkat edilerek maskelenmiş ifadeler hakkında değerli bilgiler edinilebilir. Mikro ifadeler saniyenin 1/5-1/25’i arasında süren kısa ifadelerdir. Bu süre yaklaşık olarak bir göz kırpma süresi kadardır.

    Gözler: İnsanın en önemli ifade organının gözleri olduğunu söyleyebiliriz. Kaşların 40, göz kapaklarının ise 23 ayrı ifade şekillerinin olduğu bilinmektedir. Bu ifadeler birbirleriyle kombine edildiğinde ve buna ifadenin süre ve şiddeti eklendiğinde ortaya çok büyük bir ifade seçeneği çıkmaktadır.

    Gözler, kaşlar ve alına göre korkuyu ifade etmede daha etkili iken sinirlilik ve bıkkınlığı ifade etmede o kadar etkili değillerdir. Hatta tek başına alt göz kapağı bile çok şey ifade edebilir.

    İnsanlar hoşlarına giden bir şey gördüklerinde gözbebekleri büyürken hoşlarına gitmeyen bir şey gördüklerinde küçülür. Bu istemsiz sinyal hastanın duygularını anlamak için yeterli olabilir. Belki de bu nedenle mücevher alıp satan birçok tüccar değerli bir taşla karşılaştıklarında gözbebeklerinin görülmemesi için koyu renkli gözlük takarlar. Bu yolla büyücüler kişinin daha önce gördüğü kartı tekrar gördüğünü anlayabilirler.

    Gözler aynı zamanda samimiyet ifadesi de olabilirler. Hekimin konuşması esnasında sık sık göz teması kurması gerekir. Ancak göz temasının çok uzun süreli olması halinde rahatsız edici de olabileceğini unutmamak gerekir.

    Konuşurken karşınızdakinin gözünüze bakmaması sıkıldığının veya konuşulanlara katılmadığının işareti olabilir. Diğer taraftan bazı kültürlerde karşısındakine saygı veya utanma nedeniyle de göz temasından kaçınılabilir. Kaygılı ve depresif ruh durumundaki hastalar da hekimleriyle daha az göz teması kurarlar.

    Genel olarak hastaların görüşmenin yarısı boyunca doktorla göz teması sağlamayı tercih ettiklerini söyleyebiliriz.

    Organik bir nedene bağlı karın ağrısı çeken hastalar muayene esnasında hekimin eline bakarken psikojenik kökenli ağrısı olanlar gözlerini kapatma eğilimindedirler.

    Eller: Bıkkınlık halinde gevşek ve kendini bırakmış, endişe durumunda kıpır kıpır hareketli ve bir şeyleri kavrar durumda, sinirlenince ise yumruk halinde olabilir.

    Parmakların uzatılması ve parmak uçlarının birleştirilmesi güven ve konuşulanlardan memnun olma anlamı taşır.

    Eller genellikle içeriye dönüktür. Dışarıya dönük olması ise genellikle dürüstlük ve açık kalplilik olarak algılanır.

    Hasta ellerini söz almak ve konuşma isteği için de kullanabilir. Bunu elini kaldırıp söz isteyerek yapmayacağından hekimin çok dikkatli olması ve hastasına söz vermesi gerekir. Bazen hastalar sadece işaret parmağını kaldırır, kulak memesini çekiştirir veya elini dudaklarına götürebilir.

    Dirsekleri masaya dayalı, işaret parmakları dudaklarını çevrelemiş, dinler gibi gözüken bir hasta aslında hekimin anlattıklarını dinlemiyor olabilir. Böyle bir durumda hekim, hastanın söylenenleri anladığından emin olmalı ve gerekirse tanıyı veya tedaviyi yeniden anlatmalıdır.

    Kollar: Kolları çaprazlamak bütün kültürlerde görülen, kolların rahat ettiği bir pozisyondur. Bununla beraber bu duruş çoğu durumda hastanın duyguları hakkında da bilgi verebilir. Kolların çaprazlanması karşısındakinin görüşlerini kabul etmediğini gösteren bir savunma pozisyonu olabileceği gibi güvensizlik belirtisi de olabilir.

    Ayaklar: Ayakları çaprazlamak da sık görülen bir konfor pozisyonu olmakla birlikte dış dünyaya karşı bir savunma veya kapanma ifadesi de olabilir. Çaprazlanmış ayaklar da diğer sözlü ve sözsüz ifadelerle birlikte değerlendirilmelidir. Bu davranış kolları çaprazlama, yumruk sıkma veya dudakları sıkı sıkı kapama gibi davranışlarla birlikte olduğunda iletişimin sağlıklı olabilmesi için önce bunun nedeni saptanıp ortadan kaldırılmalıdır.

    Ayakların pozisyonuna ve hareketlerine de dikkat etmek gerekir. Korkmuş birisinin elleri nasıl sürekli hareket ederse ayakları da sürekli hareket halindedir. Sandalyenin uç kısmına öne eğilmiş olarak otururlar ve ayakları sanki hemen kaçacakmış gibi durur. Sinirli hasta ayaklarını genişçe açar ve yere sağlam basarken üzgün hasta ayağıyla yavaş ve dairemsi hareketler yapabilir.



    Üst Baş Düzeltmek: Erkeğin çorabını çekmesi, kravatını düzeltmesi veya saçını taraması ve kadının elbisesini düzeltmesi veya makyaj tazelemesi gibi davranışlar kur yapma amaçlı olabileceği gibi iyi bir iletişim kurmayı da amaçlayabilir. Hekim normal üst baş düzeltme davranışlarının kur davranışlarına dönüştüğü sınırı iyi ayırt edebilmeli ve erken müdahale ederek hastanın bu davranışını devam ettirmesine izin vermemelidir.

    Respiratuvar Kaçınma Davranışı: Bu davranış herhangi bir rahatsız edici durum veya balgam olmamasına rağmen sık sık boğazın temizlenmesidir. Bu hareket de bıkkınlık veya reddetmenin bir ifadesi olabilir.

    Burun Elleme: Bu da respiratuvar kaçınma davranışının bir parçasıdır. İşaret parmağıyla burun ucuna dokunulmasından oluşur ve karşısındakinin veya üçüncü bir kişinin söylediklerine itiraz anlamı taşır. Kaşıntı nedeniyle olan burun elleme daha serttir ve ardışık çok sayıda hareketi içerir. Oysa burun elleme hareketi sadece bir veya iki dokunmadan ibarettir.

    Hastayla iletişimde bu davranış çok yararlı olabilir. Örneğin hekim hastaya ‘Evde durumlar nasıl?’ sorduğunda hasta ‘İyi’ der ve ardından boğazını temizleyerek burnuna işaret parmağıyla dokunursa aslında şunu söylüyor olabilir: ‘Sorduğunuz sorudan rahatsız oldum.’ veya ‘Verdiğim cevap hoşuma gitmedi; evde işler aslında pek yolunda değil..’ Eğer böyle bir durumdan şüpheleniyorsanız ‘Sahi mi?’ veya ‘Hiç ufak tefek tartışmalar da olmuyor mu?’ gibi sorularla gerçekleri ortaya çıkarabilirsiniz.

    Beden dili, hastadan doktora olduğu kadar doktordan hastaya da mesajlar taşır. Doktorunu koltuğunda dimdik bir pozisyonda kaskatı oturur gören hastanın, onun gerginliğinden etkilenmemesi imkansız gibidir. Aynı şekilde; aşırı rahat bir pozisyonda da hasta, gerekli konsantrasyonu ve eşdeğerlik duygusunu algılamakta zorlanacaktır. Çenesini havaya kaldırmış bir baş pozisyonu ile, oturan hastanın yanında ayakta ya da masaya vb. oturarak görüşme yapan bir doktor karşısında hastanın kendini çok aciz, hekimi ise ulaşılmaz hissetme olasılığının yüksek olduğu unutulmamalıdır. Bunların yerine hasta ile karşılıklı oturmuş, ilgiyle hastasına eğilmiş, zaman zaman başıyla dinlediğini belli eden bir doktorla konuşmak kuşkusuz çok daha güven ve huzur verici olacaktır.

    Öne eğik bir başla sinirliliğimizi, arkaya eğerek korku ve endişemizi, aşırı önümüze bakarak bıkkınlık ya da suçluluk hissimizi hastamıza aktarmamız ve görüşme sürecini etkilememiz mümkündür. Hafif yana eğik bir başla ise anlatılanlara ilgimizi hissettirebiliriz.

    Hem sözlü, hem de sözsüz iletişimde uyguladığımız tekniklerin, seçtiğimiz yöntemlerin farklı sosyokültürel yapılarda farklı tepkiler doğurabileceğini daima hesaba katmamız gerekir. Bu nedenle doktora düşen, ilk görüşmeden itibaren hastasının sosyokültürel analizini sağlıklı bir şekilde yapmak, onun değerleriyle çatışmayacak bir iletişim stratejisiyle hareket etmek olmalıdır.

    Hastamızın beden dilinden elde ettiğimiz veriler, sözlü iletişim bulguları, sosyokültürel doku ve ortama ait bulgular ile birlikte anlam kazanır. Tek başına yeterince güçlü anlam taşımasalar da birlikte önemli bir yol gösterici haline gelirler. Eğer tüm veriler birbirini destekliyorsa hekimin işi çok kolaylaşır. Ama çelişki halinde beden dili bulgularının daha güvenilir olabileceği unutulmamalıdır.

    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   29






        Ana sayfa


    Aile doktorlari iÇİn kurs notlari – AŞama – T. C. Sağlik bakanliğI

    Indir 1.46 Mb.