bilgiz.org

12 mart edebiyatinda yüzleşME

  • 12 mart romanının özellikleri
  • Solun 12 Mart’a Bakışı ve Romanlara Yansıması
  • Solun kendi iç çatışmaları ve özeleştiri..
  • 12 Mart Romanının Kahramanları: Nasıl bir Devrimci Ne için İşkence



  • Sayfa1/3
    Tarih28.12.2017
    Büyüklüğü180.34 Kb.
    TipiYazı

    Indir 180.34 Kb.
      1   2   3

    GEÇMİŞLE HESAPLAŞMAYA BİR ÖRNEK: 12 MART ROMANLARI

    Çiğdem Sever

    Yazarların görmediği şey



    olmamış demektir.”1

    Yazın akımları, bu akımların yaygın olduğu dönemler ve ele aldıkları konular konusunda yapılacak değerlendirmeler belli bir bütünsellik içinde yapılmalıdır. Bu tür bütünsel bir değerlendirmede, bir yandan ele alınan yazınsal metinler, diğer yandan da ekonomik ve toplumsal yapı ile ideolojinin metne eklemleniş biçiminin bulunması gerekmektedir.2 Bu bağlamda özellikle tarihsel unsurlar içeren yazınsal metinler, aynı zamanda resmi tarih dışında tarihle yüzleşebilmenin de önemli birer aracı niteliğindedirler. Çünkü sanatsal bilgi nitelik itibariyle teorik bilgiden farklı içeriğe sahip olmakla birlikte onunla çelişmez; özellikle de tarih ve sosyoloji söz konusu olduğunda teorik bilgiyi tamamlar ve kimi zaman daha zengin veriler sağlayabilir.3 Çünkü sanat, önemli olanı tutup önemsiz olanı çıkarmak işleviyle toplumsal olayları anlayabilmek bakımından önem taşır.

    Gerçekçiliğin anlamı bakımından 12 Mart romanları değerlendirilirken nasıl bir gerçekçilikten bahsettiğimiz de değerlendirmenin bütünselliği ve anlamı bakımından önemlidir. Gerçekçilik, Stendhal’ın ayna benzetmesindeki gibi yaşamın tüm ayrıntılarını edilgen bir biçimde yansıtmaktan öte, gerçekliğin özünü doğru bir açıdan verme, görünenin ardındaki bütünsel özü somutlaştırarak yansıtma olarak tanımlandığında4 Türkiye’nin siyasi tarihinde önemli bir dönüm noktasına işaret eden ve Türkiye’de politik romanın öncüsü olarak nitelendirilen 12 Mart romanlarına da bu gözle bakmak gerekecektir.

    12 Mart romanlarını “politik roman” kategorisinin içine yerleştirmeden önce, bir kategori olarak yaygın biçimde kullanılan “politik roman”ın ne anlama geldiğine ve anlamlı bir kategori olup olmadığına da değinmek gerekir. Bir politik bilinçlilikle yazılmamış olsalar dahi, aslında tüm romanlar konu edilen yaşantının içerisindeki politik unsurları mutlaka içermektedir ve bu nedenle bu kavram aslında anlamlı bir kategori değildir. Çünkü roman, bir yandan yazarının insana, dünyaya ve yaşadığı topluma ilişkin görüşlerini kendi bakış açısı ve deneyimleri doğrultusunda yansıtırken, diğer yandan da belli bir döneme ilişkin gözlemlerini bize edebi araçlarla sunması aracılığıyla aslında tarihsel, sosyolojik ve hatta hukuksal öğeleri de içerir. 12 Mart romanları da bu öğeleri fazlaca içeren ve içerme iddiasında olan bir kategori olması nedeniyle çalışmada, 12 Mart romanlarının estetik ve edebi değerlendirilmesinden çok o dönemi yaşayan yazarların bu romanları neden ve nasıl yazdığı, bu tarihle nasıl yüzleştiği, 12 Mart'ın hangi özelliklerine odaklandığı, olayları nasıl yansıtmayı tercih ettiği ve bunun nedenlerine odaklanılmaya çalışılacaktır.

    Gerçekten de 12 Mart romanları, bir kuşağın anılarından oluşan ve kategorik olarak iletişimsel hafızaya dahil olabilecek nitelikteki bilgileri kültürel hafızaya çevirmek gibi bir işleve sahip olmuştur. Bir kuşağa damgasını vuran nitelikte yaşantılarını gündelik olan hatırlama eyleminin ötesine taşıyarak kurumlaştırmıştır.5 12 Mart romanı incelenirken de bu bağlamda yaratılan kültürel hafızanın geçmişin hangi noktalarına yöneldiği, hangi figürlerde yoğunlaştığı dikkate alınmalıdır. Çünkü toplumsal hafıza, geçmişin simgeler aracılığıyla yeniden inşasını ve sorgulamasını sağlamak işlevine sahiptir ve dönemin yazarı bu hafızanın taşıyıcısı konumundadır. Bu bağlamda dönemin seçilen yazarlarının 12 Mart’ı yansıtışı aynı zamanda bu tarihle nasıl hesaplaşıldığını, insan hakları ihlalleri, baskı ve işkencelerle geçen bu dönemde özellikle sol tarafından yaşanan travmayla yüzleşilip atlatılmasının başarılıp başarılmadığının da göstergesi olacaktır.

    Öncelikle "12 Mart Romanları" olarak isimlendirilen bu kategorinin kapsamını belirlemek gerekiyor. Edebiyat eleştirmenleri tarafından sık kullanılan bir kavram olmakla birlikte, bu kategorinin kapsamı konusunda farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. 12 Mart romanı denince kronolojik bir tasnif yapıldığı sanılmamalıdır. Bu eserler, sadece belli bir dönemde yazılmış eserleri ifade etmez; gerek muhtıra öncesi, gerekse günümüze kadar uzanan sonraki dönemde 12 Mart’ı konu edinen, o dönemde yaşanan gerçek olaylardan esinlenen ve genellikle yaşananları gerçekçi biçimde aktaran edebiyat eserlerini kapsar. 12 Mart'ın hemen ardından Büyük Gözaltı ile başlayarak ardı ardına romanlar kaleme alınmışsa da yakın tarihlerde de 12 Mart döneminde geçen veya muhtıranın etkilerini sorgulayan romanlar kaleme alınmıştır ve bunları da 12 Mart romanı olarak nitelendirmek gerekmektedir. Bunların içinde doğrudan politik bir perspektife sahip olan ve siyasal olaylara odaklanan eserlerin yanısıra 12 Mart'ın kişiler üzerinde yarattığı psikolojik etkiler ve toplumsal ilişkilerdeki yıpranmayı ele alan kalemler de mevcuttur.

    12 Mart’ın bir roman türünü ifade eder hale gelmesinin nedeni, 12 Mart’ın sadece siyasi tarih açısından değil, aynı zamanda Türkiye edebiyatı tarihi bakımından da bir dönüm noktası oluşturmasıdır. 12 mart’a gelinene dek baskın olan köy edebiyatı bu tarihten itibaren etkisini yitirmiş, bu tarihten itibaren artık gerçekçi ve siyasi romanlar kaleme alınmaya başlanmıştır. Köy edebiyatında baskın olan ezen / ezilen ilişkisi ve bu ilişkiye başkaldıranlar 12 Mart romanlarında devrimci ve faşist güçler şeklinde kendini göstermekte, ancak biçimsel ve içerik anlamında ciddi farklılıklar bulunmaktadır. Konu bakımından farka bakıldığında, 12 Mart edebiyatı romanları daha çok devlet ile birey arasındaki ilişki, siyasi nedenlerle suçlanan kişilere yapılan baskı / işkence / yargılama ve cezalandırma süreçleri ile toplumsal huzursuzluklara ve bütün bu karmaşa içerisinde bireyin yaşadığı çelişki ve yüzleşmelere odaklanmıştır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta, bu romanlarda ‘60 sonrası başkaldırı hareketlerinin kendilerinin değil, yenilgi sonrası aşama olarak cezalandırılmaların konu edilişidir.6 Bu bağlamda konu olarak 12 Mart romanları yukarıda değindiğimiz çerçevede “politik roman” türünde kabul edilmektedir.

    12 Mart romanları biçim olarak da diğerlerinden ayrılır; bu romanlar öncelikle –farklı biçimlerde de olsa- gerçeği yansıtmak ve yaşananları doğrudan yaşamayanlara aktarmak amacıyla yazılmış gerçekçi romanlardır ve köy edebiyatında olduğu gibi masal, halk edebiyatı destan gibi türlerden yararlanmaya çalışmaz; kurduğu dünya öncekilerde olduğu gibi ideale ve kurmacaya yönelik değil, doğrudan gerçeklere yöneliktir.7

    12 Mart hakkında yazılmış tüm romanları ele almak bu çalışmanın sınırlarını aştığından çalışmanın amacı doğrultusunda bazı sınırlandırmalara gidilmiştir. 12 Mart, özellikle sol üzerinde bir baskı yarattığından 12 Mart romanları genellikle sol aydınlar tarafından yazılmıştır ve 12 Mart'ı nasıl karşılayacağından emin olamayan ve büyük bir darbe alan solun kendi kendisini değerlendirmesini de içerir. Bu bakımdan Türkiye’de o tarihlerde solun politik bilincini nasıl değerlendirdiği ele alınmaya çalışılacağından 12 Mart dönemini sağdan bir bakışla ele alan sınırlı sayıda eser kapsam dışında tutulmuştur. Bunun dışında kalanlardan da 12 Mart romanı deyince akla ilk gelen önemli romanlarla özel önemi olduğu düşünülen romanlar olmak üzere on bir roman seçilmiştir. Bu romanların değerlendirilmesine geçmeden önce romanlardan kısaca bahsetmekte fayda var.

    Seçilen romanlardan üçü, 12 Mart yazarı olarak anımsanan Sevgi Soysal’ın Şafak, Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu ve hapishanedeyken kaleme aldığı Yenişehir’de bir Öğle Vakti isimli romanlarıdır. Şafak, kısmen rastlantısal olarak bir akşam yemeğinde buluşan, farklı sınıf ve deneyimlerden gelen kişilerin polisin baskını sonucunda gözaltında geçirdiği bir geceyi anlatır; baş karakterleri Oya ve Mustafa burjuva kökenli devrimcilerdir ve onların iç çatışmaları ve gözaltındayken hatırladıkları anıları romanda önemli yer tutar. İkinci Soysal romanı olan Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu Soysal’ın hapishane anılarını anlattığı anı-roman türünde yazılmış romanıdır. Yenişehir’de bir Öğle Vakti ise doğrudan doğruya dönemin siyasi olaylarından öte, özellikle burjuva devrimciliği ve devrimciler arasındaki ilişkilere odaklanmıştır.

    12 Mart denince akla gelen bir başka kitap da Füruzan’ın 47’liler isimli romanıdır. Bu romanda 12 Mart’ta öğrenci olan burjuva kökenli Emine’nin yaşantıları, bellek yolculukları, aile çatışmaları, hapishane yaşantıları ve çevresindeki arkadaşlarının öyküleri anlatılır.

    Adalet Ağaoğlu’nun Bir Düğün Gecesi ise adından da anlaşıldığı üzere bir düğüne katılan farklı kişilerin iç konuşmalarından oluşan diğerlerinden farklı nitelikte bir romandır. Bu roman, diğerlerinde olduğu gibi işkence ve gözaltıları da içerse de temel odağı bu değildir. Psikolojik öğelerin ve kişisel ilişkilerin daha yoğun olarak bulunduğu romanda 12 Mart döneminin yarattığı psikoloji tahribat ile solun iç eleştirisi de yer alır.

    Erdal Öz’ün Yaralısın isimli romanı da akla gelen ilk 12 Mart romanlarından biridir. Kitabın önemli bir bölümü gerçekçi ve ayrıntılı işkence sahnelerinden oluşmakla birlikte farklı unsurlar da içerir. Romanın kahramanının işkenceden sonra gönderildiği ve adi suçluların kaldığı koğuştakilerin tamamının adı Nuri’dir ve Nurileşmek soyut bir kavram halinde ön plandadır; roman diğerlerinde olduğu gibi aydın- işçi sınıfı kopukluğuna da odaklanır.

    Pınar Kür’ün Yarın Yarın isimli romanı 12 Mart öncesi ve sonrasını yansıtır ve burjuva kökenli Selim ve zengin bir adamla evli sevgilisi Seyda başta olmak üzere ailesi ve devrimcilerle ilişkileri, iç ve dış çatışmaları ile Selim’in hemen 12 Mart sonrasında öldürülmesi ile devam eden süreci anlatır. Bu roman da özellikle burjuva devrimciliği, bireyselcilik, yaşanan çatışmalar ile provokasyona odaklanmıştır.

    12 Mart sonrasında basılan ilk 12 Mart romanı olma özelliği taşıyan Büyük Gözaltı ile Bir Avuç Gökyüzü de yine işkence, gözaltı ve hapishane süreçlerine odaklanan Çetin Altan romanlarıdır. Her ikisinde de özellikle provokasyon ve hukuk dışılık önemli yer tutar.

    Oya Baydar’ın diğerlerine göre yakın zamanda yayınlanan ve daha geniş bir dönemi ele aldığı Sıcak Külleri Kaldı romanı aslında 1960’lardan 2000’lere Türkiye siyasal yaşamının önemli olaylarına panoramik bir bakışı içerir. Kitapta ana karakter Ülkü, gençliğinde aşık olduğu ve daha sonra Dışişlerinde çalışan zengin bir ailenin burjuva oğlu Arın ile Ülkü’nün evlendiği öğretim üyesi Ömer Hoca üçlüsünün yaşantıları odak alınarak tarihle yüzleşilmeye çalışılmıştır. Romanda yüzleşme önemli bir yer tutar, çünkü Arın karakteri yıllar sonra 12 Mart ve 12 Eylül başta olmak üzere devletin eylemleri konusunda bir basın açıklamasında resmi tarih dışı söylemleri nedeniyle öldürülmüştür.

    Melih Cevdet Anday’ın Gizli Emir’i ise diğerlerinden farklı bir anlatım ve kurguya sahiptir. 12 Mart’ın hemen öncesinde basılan ve ne zaman nerede geçtiği belirsiz olan romanda olağanüstü rejim yönetimi vardır, etrafta sürekli çatışmalar ve baskınlar olmakta, neyin suç olduğunun bile belli olmadığı belirsiz olan bu ortamda herkes bir “gizli emir” beklemektedir ve artık bekleyişin kendisi beklenen şeyin kendisinden öte bir anlam ve varoluş biçimi haline gelmiştir.  

    12 mart romanının özellikleri

    12 Mart rejimi ve edebiyatı, Türkiye tarihinde siyasal güç olarak gündeme gelen ordu ile siyaset arasındaki ilişki bakımından önemli bir siyasal aşama olmanın ötesinde, aynı zamanda güç ile hukuk, adalet ve meşruluk gibi temel kavramlar arasındaki denge bakımından da göstergeler de içerir. Ancak, 12 Mart romanı sadece bu konularla sınırlı kalmayarak aslında kendi kendisini sorgulayan bir yaklaşıma sahip olmuştur. Zaten 12 Mart romanının tarihle yüzleşme olabilmesinin koşulu, sadece tarihsel olayların kronolojik aktarılması ve kendilerine yapılan baskı ve zulümü anlatmasından öte o dönemdeki ilişkileri, solun kendi özeleştirisini içerebilmesi olabilecektir. Bu bakımdan romanlarda burjuva devrimciliği, devrimci- işçi sınıfı arasındaki kopukluk gibi konuları da içermesi solun kendiyle hesaplaşması anlamına gelebilecektir.

    12 Mart romanları görüldüğü gibi çok farklı konuda ve türde romanları içermekle birlikte bu eserler hakkında temel bazı genellemeler yapmak mümkün ve gereklidir. Her şeyden önce bu eserlerde betimlenen rejim öyle bir hal almıştır ki artık haklının ve haksızın, suçlunun ve suçsuzun, iyi ve kötünün ayırt edilmesi mümkün ya da gerekli değildir; ister işkenceci, ister polis, savcı, gardiyan ya da hakim kılığında olsun, gerçek, iktidarın söylediğidir ve bunu tartışmak çok da anlamlı değildir. Bu yüzden kanla, adaletsizlikle, işkenceyle, adaletsiz yargılanmalar ve aşağılanmalarla dolu sahnelerle karşılaştığınızda kahramanın durumu kanıksamışlığı, mahkemeye dilekçeler vermemesi, durumuna isyan etmemesi ya da alınan ifadenin işkence sırasında alındığını söylememesi, gardiyanı bir yerlere şikayet etmemesi ya da evini basanlara “ben suç işlemedim” diye anlatmaya çabalamaması dehşete düşürmez okuyucuyu bir süre sonra. Bu bakımdan aslında 12 Mart edebiyatında en yaygın tema adaletsizlik ve otoriter/totaliter özelliklere sahip devletin kendi ideolojisine dahil olmayan kişilere uyguladığı şiddet ve baskıdır.

    12 Mart, edebiyatta köy edebiyatından kopuşu ve gerçekçi/siyasi romanların yazılmasını temsil eder. Toplumsal kaygılarla yazılan 12 Mart romanı, ağırlıklı olarak gerçekçidir, ancak çoğu kez politik bakış ile gerçek yer değiştirir. Bu dönemin romanı, gelenek olarak, sömürüye başkaldıran eşkıyayı anlatan Anadolu romanının devamı görünümünde olmakla birlikte önemli bir farkı içerir: Anadolu romanının eşkıyası, 12 Mart romanının devrimci tiplemesine göre çok daha etkindir.8 Bubağlamda, aslında yukarıda belirttiğimiz akıldışı ortamın ağırlığı ve yoğunluğu işkence gören devrimci karakterlerinin zayıflamasına yol açmıştır.

    12 Mart romanları, eleştirmenler tarafından özellikle siyasal bağlamda yansıttıkları ve etkileri nedeniyle eleştirilere uğramıştır. Belge, bu tür siyasal yaşantıların -özellikle bunları doğrudan yaşamayan kişilere ve kuşaklara- aktarılmasında iki yaklaşımın benimsenebileceğini belirtmiştir. Bu yaklaşımlar bağlamında romanlarda ve o dönemde olduğu gibi içeridekiler /dışarıdakiler ayrımı aslında romanların değerlendirilmesi aşamasında da önemli bir veri olarak karşımıza çıkar. Burada kastedilen hapishanedekiler ile dışarıdakiler anlamında değil, sol politikanın içinde veya dışında durmaktır; içeriden bakan biri devrimcilere duyduğu sempati ve o dönemde gözaltına alınan, işkence gören, öldürülenleri meşru gösterme çabasından öte, eleştirel bir yaklaşımla yaşananları anlamlandırmaya çalışacaktır.9 Oysa, ileride işkence konusunda da değinileceği üzere, pek çok 12 Mart romancısı dönemin devrimcilerine romantik bir yakınlık duymakla birlikte, onların pratiklerini hiç tanımamaları nedeniyle o dönemin devrimcisini ve yaşananları yansıtma biçimi bakımından taşıdığı ideolojik duruşta sorunlar bulunabilmektedir.10 12 Mart romanları genel olarak 12 Mart’a doğrudan işkenceye ve baskıya maruz kalmayanlara yaşananları aktarmak amacı taşısa da, pek çok zaman meşruiyet kaygısıyla gerçeklikten uzaklaştıkları olmuştur.

    12 Mart edebiyatı özellikle solun 12 Mart’ı nasıl karşıladığı, o döneme ilişkin nasıl bir devrimci karakteri çizdiği ve 12 Mart döneminde bu devrimcilerin yaşadığı baskıyı nasıl aktardığı, çok sayıda yargılama yaşanan bu dönemdeki hukuk, suçluluk ve mahkemenin nasıl resmedildiği üzerinde durulacak ve bu yaklaşımlardan hareketle 12 Mart romanının geçmişle yüzleşme işlevinin yerine getirip getirmediği ve bunda etkin olan faktörlerin neler olduğu ele alınmaya çalışılacaktır.



    Solun 12 Mart’a Bakışı ve Romanlara Yansıması

    1961 Anayasasının getirdiği özgürlükçü toplumsal iklim ve Avrupa’dan esen ’68 rüzgarı ile birlikte Türkiye’de de sol hareket yükselme sürecine girmiş ve özellikle üniversitelerde etkin olmaya başlamış, sendikal örgütlenmeler hızlanmıştı. 1971 tarihine gelindiğinde ordu içinde bir grup genç subayın sol bir darbe yapacağı beklentisi vardı. Bu nedenle 12 Mart muhtırası, farklı sol çevrelerde farklı biçimde karşılanmış; 12 Mart’ın nedenleri hakkında sonrasında da farklı görüşler ileri sürülmüştür.

    Öncelikle 12 Mart’ın yapılma nedenleri ile sonuçları arasında bir ayrım yapmak gerekir. 12 Mart’ın hemen arkasından solun baskı altına alındığı tarihsel bir gerçeklik olmakla beraber, 12 Mart’ın yapılış amacının da yükselen sol hareketin bastırılması olup olmadığı konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Dönemin Dışişleri Bakanı Çağlayangil ve İsmail Cem’in başını çektiği kimi yazarlara göre, 12 Mart’ın yapılış amacı Türkiye’nin Doğu Bloku ülkeleriyle girdiği ilişki ve anti-Amerikan politikalar iken Ecevit, 12 Mart’ı ortanın soluna yönelik bir müdahale olarak değerlendirmekte, Gevgilili ise konuyu tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş bağlamında incelemektedir.11 12 Mart konusundaki yaygın bir kanı da 12 Mart’ın yükselen sol harekete yöneldiğidir. Her ne kadar sonuçlarından biri bu olsa da soldaki hareketlenme ordunun bu kadar acil bir müdahalesini gerektirecek düzeyde olmadığı gibi, bu dönem tam da soldaki bölünmenin arttığı kriz ve parçalanma yıllarıdır. Aydınoğlu’nun da belirttiği gibi, muhtıranın öncelikli hedefi ordunun içindeki ve dönemin sol örgütleriyle ilişkisi bulunan komünist eğilimli genç subaylardan 8-9 mart tarihlerinde gelmesi beklenen radikal programlı bir “milliyetçi devrimci” darbe girişimidir.12 Beklenen bu askeri darbe ve 12 Mart’ın yarattığı şaşkınlık 12 Mart romanlarına da yansımıştır. Soysal ironik diliyle bunu şöyle ifade etmiştir: “…Yine de tomsonların gölgesindeki sayılmayı yadırgıyorduk. Milli demokratik devrim havasından yeni çıkmıştık ne de olsa!13

    12 Mart muhtırasının içeriğine bakıldığında sadece Demirel hükümeti hedef gösterilmiş, bu sayede 8-9 Mart olaylarının yarattığı şaşkınlıktan da yararlanarak radikal darbecilerin hedef ve programlarına yakın bir görünüm sergilemişlerdir. Belki de bu nedenle olsa gerek, muhtıranın hemen ardından solun tepkileri de birbirinden farklı olmuştur.14 12 Mart romanlarında 12 Mart muhtırasının kendisi ve nedenleri temel odak noktasını oluşturmamakla birlikte, belki de daha geç tarihte yazılmış olmasının etkisiyle Sıcak Külleri Kaldı’da bulunur bu tartışmalar; romanın ana karakteri Ülkü gözaltına alındığı sırada kendisini cipten iten askerler alay ederek: “Ordu gençlik el ele! Doğru hapishaneye!” sloganını atarlar. Romandaki diğer önemli karakterlerden biri olan Ömer Ulaş da 12 Mart’ı “sermayenin sola yönelmiş topyekun saldırısı15 olarak değerlendirdikten sonra bir yerde de şöyle dediğini görürüz: “12 Mart muhtırasını doğru değerlendiren pek az kişi ve grup olduğunu söylemişti. Milli demokratik devrimcilerin, cuntacıların, goşistlerin beklediği 8 Mart değil bu; bal gibi, emir-komuta zinciri içinde faşizan bir darbe. Zaten 8 Mart olsa da işçi sınıfı açısından iş aynı noktaya varırdı.”16



    Sıcak Külleri Kaldı’da, Dışişleri mensubu Argun karakteri bir basın açıklamasında yüzleşir geçmişle ve aynı gün öldürülür:

    “12 Mart 1971’de ordunun emir-komuta zinciri içerisinde gerçekleştirdiği darbe, devlet içinde günümüze kadar varlığını koruyan ve sonraki faşizan darbe ve müdahalelerde de çekirdek rolü oynayan paramiliter bir odağın güçlenmesinin ve gölge devlet niteliği kazanmasının başlangıcı sayılabilir...”17

    Ancak, bu tür örneklere rağmen, genel olarak 12 Mart romanlarına bakıldığında romanlarda solun 12 Mart’ı nasıl karşıladığının genel bir odak olmadığını, çoğu zaman 12 Mart sonrası yaşananlarla sınırlı bir odak bulunduğu ve hatta kimi zaman bu konuya hiç değinilmediği görülmektedir. Bu tema olarak ihmal edilme durumu aslında 12 Mart romanı aracılığıyla solun 12 Mart’ın neden yapıldığı ve solun bu konudaki yanılgılarıyla değil, sonuçları/bir tür pasif yenilgi ile uğraştığını ve bu bağlamda Türkiye tarihinde önemli bir vaka olan ordu müdahalelerine solun bakışı konusunda bir tarih yazımı gerçekleştirilemediği söylenebilir.

    Solun kendi iç çatışmaları ve özeleştiri..

    60’ların başlarından itibaren sol, kendi içinde bölünmeye başlamış ve 12 Mart’a gelindiğinde ayrımlar daha belirgin hale gelmişti. Bu bölünme ve farklı bakış açıları 12 Mart romanlarına da çeşitli biçimlerde yansımıştır. Göze çarpan ilk ayrışmalar devrimin nasıl yapılacağı ve faşist baskılara karşı fiziksel güç, silah veya adi suç niteliğinde olabilecek (çocuk kaçırma, banka soygunu vs..) suçların işlenip işlenmeyeceğine ilişkindir. Yarın Yarın’da bu tartışmalar açıkça ve uzun diyaloglar biçiminde yer alır; Selim ile diğerleri arasında fidye karşılığında çocuk kaçırılması ve yeni bir çocuk kaçırma planı yapılması nedeniyle bir tartışma yaşanır. Bu tartışmada diğer devrimciler yeni bir çocuk kaçırmayı hedefler ve bu çocuk da –diğerleri bunu bilmemekle beraber- Selim’in sevgilisinin oğludur. Aslında bu durum bir yandan okuyucuda romanda tanıdığı bir çocuğun kaçırılması fikri nedeniyle rahatsız ediciyken, diğer yandan da Selim’in burjuva kimliği ve çatışmaları daha çarpıcı bir hal almıştır. 47’liler’de de silah taşıyıp taşımama konusundaki görüşlere yer verilir; ancak bu tartışmanın en derinlemesine Bir Düğün Gecesi’nde Ömer hoca ile öğrencileri arasındaki çatışmanın ve Ömer hocanın devrimci hareketten uzaklaşmasının temelinde de bu yatar. Bir Düğün Gecesi aslında 12 Mart romanları arasında farklı niteliğe sahip olsa da sola yöneltilen çok yönlü bir eleştiri olması bakımından önem taşır. Romanda sol bilime, sanata ve insan ilişkilerine bakış açısı bakımından eleştiriye maruz kalır.18 Romanın üç önemli devrimci karakteri soldan uzaklaşmıştır. Üniversite öğrencisi ve devrimci hareket içerisindeki Ayşen, babası zengin ve düzen yanlısı bir avukat olduğu, onun bağlantıları nedeniyle gözaltından çıktığı gerekçesiyle dışlanmış ve bunun üzerine bir generalin oğluyla evlenmiştir. Öğretim üyesi Ömer hoca, öğrencilere sistemle mücadele etmenin önemli bir yolunun bilimsel bilgi olduğunu ve bu nedenle üniversite eğitiminin devrim için de önemini vurgulasa da devrimci öğrenciler tarafından “burjuva kurumunun savunuculuğunu” yaptığı gerekçesiyle kürsüden indirilir. Ressam Tezel ise bir sergisine gelen iki devrimci öğrencinin kendisini işçi-fabrika resmi yapmadığı gerekçesiyle suçlayıp yüzüne tükürmesinden sonra sola ve hayata ilişkin küskünlüğüyle alkol bağımlısı olmuş ve hareketten kopmuştur. Bu karakterlerden anlaşıldığı üzere solun sırasıyla insan ilişkilerine (Ayşen), bilime (Ömer) ve sanata (Tezel) bakışaçısı sorgulanmıştır.

    12 Mart romanının yenilik olarak sayılabileceği bir konu da Türkiye solu içindeki Kürt sorunu tartışmalarını odağına almamasına ve yöneticilerin doğuya hizmet vermemesi gibi sınırlı bir çerçevede olmasına rağmen gündeme getirmesidir. 47’liler’de bir öğrenci eylemi sırasında belirsiz bir kurşunla öldürülen öğrenci Zülkadir karakteri ile diğer devrimciler arasında doğu sorunu hakkında konuşmalar ya da Şafak’ta gözaltındaki Kürt Vehdi’nin daha ağır muameleye tutulması gibi tanıklıklar yansıtılır.

    Romanlarda solun o dönemki bölünmüşlüğü ve sonraki yılgınlıklar da yansıtılmıştır:

    “Uzun bir yolun, başlangıçta güçlü, dirençli, umutlu; sonunda yorgun ve kederli yolcularıydık. Bir arada aynı yöne doğru yürümeyi çoğunlukla başaramadık. Ayrıldık, dağıldık, yolumuzu kaybettik. Sadece yolumuzu mu; ya hedefimiz?”19

    Bu tür örnekler bulunmakla birlikte, 12 Mart romanlarından Büyük Gözaltı, Bir Avuç Gökyüzü, Yaralısın, Gizli Emir gibi örneklerde solun kendi iç eleştirisinden öte dışarıdan gelen büyük ve neredeyse karşı konulması imkansız bir gücün egemenliğinden kurtulması mümkün olmayan ve bireysel yaşantısı ön planda bir sol resmi çizilmiştir.



    12 Mart Romanının Kahramanları: Nasıl bir Devrimci? Ne için İşkence?

    12 Mart romanının en çok eleştiri yönlendirilen özelliklerinden biri, romanlardaki devrimci karakterlerin tasviri ve sistemle kurdukları ilişki biçiminin yansıtılışıdır. Olayların gelişiminde özgür iradesiyle var olan, siyasi bir özne olduklarını hiç bir zaman reddetmeyen ve inançları adına ağır bedeller ödeyen devrimci gençler yerine, nedense hep masum, edilgin küçük burjuva kökenli gençlerin işkencehanelerde geçen yaşantılarını işleyerek, dönemin gerçekçi bir tasvirinden uzaklaşmışlardır. Roman olarak başarılı olsalar bile, politik romanlar yapıları gereği ele aldıkları dönemin politik gerçekliği ile de değerlendirilmelidir.20

    Bahsedilen bu eğilim roman kahramanlarının edilgin, başına bunların neden geldiğini bir türlü anlamayan masum insanlar olarak canlandırılmasıdır. Nitekim sorgusu sırasında 47’lilerde Emine'nin bilincinden "Hem nedir soracakları. Kitaplarımız saklamadık ki onlardan. Kendimizi mi yalanlayacaktık? Yirmi yaşına değin araştırıp kurmaya çalıştığımızı mı? Sevgiyi, inancı mı yalanlayacaktık?" soruları akıp gidecektir. Benzer şekilde Büyük Gözaltı, Bir Avuç Gökyüzü, Yaralısın’da da sorgu sırasında kendilerine sorulan soruların cevaplarını bilmiyorlardır çoğu zaman. Suçunun ne olduğu sorulduğunda “Kitap yaktım” der Yaralısın’ın kahramanı, Çetin Altan’da da sadece bir aydın ya da yazarla karşı karşıya olduğumuzu anlarız. Oysa, Türkeş’in de belirttiği gibieylemlerinin bedelini idam sehpalarında, Kızıldere'lerde, Nurhaklar'da yaşamlarıyla ödeyen devrimci gençler karşılarına aldıkları sistemin hukukuna göre elbette suçluydular. Ne var ki onlar eylemlerini o hukukun terazisinde tartmayı hiç düşünmemişlerdi. Kısacası romanlarda anlatıldığı gibi, sorgu ve işkencelerin başlarına neden geldiğini bilmeyecek kadar saf değillerdi. İsyanları bilinçli bir tercihti”.21

    Aslında iyi niyetle bile olsa, o dönemin siyasi öznelerini “mazlum” gibi gösterme eğilimi, 12 Mart’ın hemen arkasında yazılan bu romanlarda yazarın kahraman veya mazlum mitoslarına22 kapılmaksızın tarihle yüzleşememesinden kaynaklanır; henüz 12 Mart’ın etkileri yaşanmaktadır ve yazarın yaşananları aktarma kaygısı üstün gelmektedir. Ancak bu nedenle 12 Mart romanlarının çoğu, devlet aygıtını devasa boyutlara taşıyıp, bireyleri küçük birer böceklere dönüştürerek, politik romandan çok korku edebiyatı içinde ele alınmayı hak ederken, kendisiyle aynı ana tema, yani ezen/ezilen ikilemi üzerine kurulu Anadolu romanından daha geri bir ideolojik çerçeve sunar okuyucuya.23

    Romanlarda devrimci gençlik hakkındaki konuşmalarda ve hem Avrupa, hem Türkiye’deki 68 kuşağı hakkındaki konuşmalarda da bir eleştirellik vardır; ancak kimi zaman bu eleştirellik yukarıda değinilen azımsama, “mazlum” yaratma anlamına da gelebilecek niteliktedir: Sıcak Külleri Kaldı’da dönemin liderlerinden kabul edilen Ömer Hoca şöyle değerlendirir gençliği:

    “Bizim gençlere aldırma. Çok hamlar henüz. Yaşamışlıkları yok. Bizim kuşak gibi edebiyattan, felsefeden gelmediler sosyalizme. Ellerinde oyuncak tüfekleriyle, kötü ve yanlış çevrilmiş Stalinler, Lenin’ler, Mao’larla kendilerini birden işin içinde buldular. Marksizmin kaynaklarına inebilecek ne bilgileri, ne vakitleri vardı. Bunun acısını çekeceğiz ileride. Ama hepsi sapına kadar namuslu, kahraman, inançlı çocuklardır..”24

    Yine aynı romanda ana karakter Ülkü kendisi hakkında bir özeleştiri yaparak “İktidar mücadelesi verdiğimizi sanıyoruz ve kovboyculuk oynayan çocuklar gibi davranıyoruz”25 der. Yarın Yarın’da 68 olaylarını Fransa’da geçiren Selimin Fransa’daki olaylar hakkındaki yorumu da olayları neredeyse hiçler biçimdedir:

    “Yiğitlik süsü verdiğimiz, tehlikeli bir eğlenceydi aslında. Şimdi anlıyorum bunu, o sırada kendimizi müthiş ciddiye almıştık ama… Bütün bir gençlik azdı azdı, bütün bir kuşak kurtlarını döktü, sonuçta baştakilerin ekmeğine yağ sürüldü yine…Adam gibi tasarlanıp düzenlenmeyen, bilimsel olmayan her çıkışın sonu aynı olur zaten..”26


    12 Mart romanlarında devrimci karakterlerinde ciddi bir benzerlik karşımıza çıkar. Genellikle burjuva kökenli bir devrimci tipi ve onun yanında, ona önderlik etme işlevi de olan, Anadolu’dan gelme işçi veya köylü kökenli devrimciler vardır. Şafak’ta Oya ve Mustafa karakterleri küçük burjuva kökenli, eğitimli öğretmenler iken, ev sahibi ve karakolda şiddete maruz kalan Ali olarak karşımıza çıkarken, 47’liler’de öğretmen çocuğu Emine ile köylü Haydar ve abisi Kurban, Yarın Yarın’da zengin bir tüccarın oğlu Selim ile işçi sınıfından Doğan ve Mustafa, Sıcak Külleri Kaldı’da öğretmen çocuğu eğitimli Ülkü, işadamı oğlu Cem ve burjuva Arın’ın kardeşi burjuva devrimcileri ifade ederken Ülkü’nün sonradan evlendiği Ömer Hoca işçi sınıfından bir aileden gelmekte, Yenişehir’!de bir Öğle Vakti’nde tipik bir burjuva çocuğu olan Doğan’a işçi sınıfından Ali akıl hocalığı yapmakta; Yarın Yarın’da da Doğan Selim’in yakın dostu olarak bu tartışmalarda yanında yer almaktadır. Burjuva devrimciliği sorunu, özellikle Yarın Yarın’ın temel odaklarından biridir:
    “Selim, kendi elinde tutuğu kerpetenle kendi dişlerini söker gibi bir bir çekip atmıştı varlıklı çocuk alışkanlıklarını. Acıyla, kanla, gözyaşıyla ilkin, ama acımadan. Ve sonraları acıyı bile duymadan… Ötekiler, kişiliğiyle, kuşkulanmaktan öte, hiç ilgilenmemeye, onu yerleştirdikleri sınıftan hiç çıkarmamaya kararlıydılar sanki.”27
    Romanda Selim babasının fabrikasındaki grevi örgütleyince babasıyla ilişkisi kopacak ve bir süre hamallık yaparak geçimini sağlamak zorunda kalacaktır.28 Selim karakteri ancak bu aşamadan sonra gerçek anlamda devrimci olabildiğini belirtir:
    “Birtakım kitaplar okuyarak değil de yaşayarak anladığın düzene karşı çıkmak.. Evet, karşı çıkmak o zaman yararlı olabilir işte… Ben entelektüel kişinin, yani yalnızca entelektüel olan kişinin gerçekten bilinçli olabileceğine inanmıyorum… Bizim gibilerin Türkiye içinde kaldıkları sürece sınıf değiştirebilmeleri hemen hemen tüm olanaksız.”29
    Bu hukuksuzluk ve güvensizlik ortamındaki en önemli temalardan birisi de, yaşama hakkına en acımasız müdahale, yani işkencedir. 12 Mart eserlerinde çalışma kapsamında tutulan hemen tüm romanlarda işkence sahneleri geniş ve etkili yer tutar. İşkence artık sistemin bir parçasıdır ve yöntemleri de herkesçe bilinmektedir. Yarın Yarın’da doğrudan işkence sahnesi görülmese de Selim Fransa’da tanıdığı işkence görmüş biri hakkında Doğan’la konuşur:
    “İşkence sırasında, seninle hiçlik arasındaki bir tek o söylemeni istedikleri ve senin söylememekte direndiğin şey var. Söylediğin anda bir hiçsin. O hiçliği benimseyemediğin için konuşmazsın.”30
    Romanlarda işkence sahnelerinde aslında sol harekete veya yapılanlara ilişkin bir şey bulunmaz. Bazı romanlarda suç işleyenler, şiddet yanlısı olanlar –kendilerini koruyanlar bile olsa- eleştirilen, roman karakterlerine uzak ve hatta kimi zaman sanki asıl düşman onlarmış gibi olumsuz biçimde çizilen karakterlerdir.31
    Ancak, işkence sahneleri değerlendirilirken dikkat edilmesi gereken nokta, işkencenin insanlık dışı olmasına rağmen akıldışı bir şey olmamasıdır. Hemen her siyasal iktidar tarafından düşmanlarına yönlendirilen bir silah olarak işkence kullanılagelmiştir ve kör bir iktidarın yönünü bilmeyen kılıcı değildir. İşkence edenin, işkence etmesinin bir nedeni ve anlamı vardır; işkence eden ile edilen arasındaki ilişki bir şeyi söyletme üzerine kuruludur. Ancak işkenceyi iki şekilde yansıtmak olasılığı vardır: Bunlardan birincisi, zaten herkes tarafından bilinen ve hatta kurgusu daha önce tamamlanmış bir hikayenin söyletilmesi, ikincisi ise bir bilginin alınması için işkence edilmesi.32 Bu ikisi arasındaki fark teknik bir ayrıntı olmaktan öte işkence edenle edilen arasındaki ilişkinin temel belirleyeni olmaktadır.
    İşkencenin bu şekilde aktarılmasının bir başka sonucu da gerçekçi biçimde yazılmış bu romanlarda akıldışı bir iktidar resmi çizilmesidir. Yaralısın’da açıkça şöyle ifade edilir bu durum: “Akıl da yok, mantık da yok, karakol var, karakol.”33 Gizli Emir’de daha yoğun bir akıldışılık vardır yönetimde, ancak romanın yazım tarzı nedeniyle bu durum sanatçının eleştirelliği ve ironik bir anlatım olarak görülürken, gerçekçi bir yazın tarzında gerçekler çarpıtılmış olmaktadır.
      1   2   3






        Ana sayfa


    12 mart edebiyatinda yüzleşME

    Indir 180.34 Kb.